DZIEJE STAROŻYTNE NARODU LITEWSKIEGO PRZE Z TEODORA NARBUTTA. TOM DRUGL SLEDZENIA POCZĄTKOW NARODU LITEW SKIE- GO I POCZĄTKI JEGO DZIEJOM Z TRZEMA KARTAMI JEOGRAFICZNEMI, — e R ES 1. CA. © CZE p A WILNO. NAKŁADEM I DRUKIEM ANTONIEGO MARCINOWSKIEGO0. 1837. e. 4 - . 5 A | ) ; a ) 3 / f 7 7 7 : LJ ę Re / rzadu be j zt Ak kma ro /łlyg PF Pat 2 SPAEE / Z: $ Ż . 4 4 , |4 | "AR ; s f/ Pr ECA. 5 fAAŁ , PU €AWVNAAŻK_ Zyriia wzańitą L- p w ; | 4 A Ł ę (43 F f(ą _ * m Np TZ / ć_ m p ź 4 „wra. jmwenda : = łe MZ * 447: roż= MN olazov: P> 2 e! zd, py ÓCŁ AA ó. 4 > | > » wy . fa jr 47 he. ea” 71074475 fo eeco Ą r <4*- ś Młoj, , f. +xg 7 fo (e ke 3 A Dozwala się drukować, pod tym warunkiem, aby. po wydrukowaniu złożone były trzy exempla- rze w Komitecie Cenzury. Wilno 18386 d. 14 lutego. Cenzor, L. BoRowski. DZIEJE STAROŻYTNE NARODU LITEWSKIEGO: Lom ID PRZDEDMNOWA. Zaledwie wyszły z druku rysy religii, obyczajów i dalszych rzeczy, stanowiących wstępne poznanie dziejów Narodu Litew- skiego, pośpieszam oddać pod prassę "om dru- gi, zawierający wywód pochodzenia i kolei przejścia przodków do ziemi dotąd przez tenże Naród posiadanej, Nie znajdzie i tu czytelnik-tych powabów literatury, które bawią historycznemi nowo- ściami 1 udatnością opowiadania; przyszło bowiem zająć i ten tom jeszcze przygotowa- wczemi rozprawami, żeby ułatwić następny ciąg dziejów, nie zaciekając się w przypisy obszerne, wywody i dowody rzeczy pod opo- wiadaniem będących; dla tego jedynie, żą.te rzeczy są nowe i nieprzetarte jeszcze, ani krytyką, ani wyłuszczeniami szczegółów, któ- re z rozmaitych zebrane pism, przyszło w je- dnę całość i pod ciąg jednych dowodów pod- prowadzać. Pod tym więc względem, Tom niniejszy uważać się może za źrzódło, z któ- rego ma wypłynąć rzeka historyi, aż do cza- sów ostatnich dosięgnąć mająca. Nie pochlebiam sobie, abym wyczerpał wszystkie źrzódła zasilające i zasilić mogące ię pracę, przewidując, że ich jeszcze znaleśdź się może nie mało. Ai tak, mimo starań przez czas nie mały, pracy i nakładów, niewydo- łałbym zdążyć do końca zawodu mojego, al- bo przynajmniej musiałbym szukać pomocy w bibliotekach stolic państwa, gdybym nie był wspierany literacką pomocą przychyl- nych temu zamiarowi współ-obywateli. Bi- blioteka Szczorsowska, przez względy czci- godnego jej posiadacza, wspomogła moje pra- ce nie jednóm rzadkićm dziełem, za co winienem wynurzyć niezapomnianą wdzię- czność. Szczególną winienem wdzięczność JW. Alexandrowi Bychowcowi, za bezinte- resowne udzielenie Mroniki „Litewskiej , w starodawnym rękopiśmie, choć w części dochowanej, ten świetny pomnik dziejopisar- stwa oryginalnie litewskiego, o którego wy- kryciu nadziei prawie nie było, posłużył do | | REP py 7 ów |" "Z, O EK 03 uzupełnienia wielu miejsc w dziejach na- szych. Jak pracowita jaskółka kleci gniazdeczko swoje pod strzechą rodzimą, kleci z materya- łów, jakie jej ziemia ojczysta dostarcza, za- ledwie kiedy niekiedy podkrzepiając zwią- zek budowy swojej, znalezionóm dźbłem, lub kwiatkiem uszczkniętym, które obca wy- dała niwa; kleci ożywiona jedynie nadzieją słodkiego oczekiwania, Że może ta praca mozolna nada wiekowanie potomstwu i prze- niesie pamięć jego rodu do poźnych pokoleń, Tak i ja podejmuję trudy, cały się po- święcam tej pracy, której osnową są mate- ryały zebrane na ziemi rodzimej, udowodnio- ne i przyozdobione zasiłkiem ze źrzódeł ob- cych, dawniej znanych, i nowo wykrytych; spodziewając się, że utworzę całość, mogą- cą słanowić zbiór dziejów Narodu Litew- skiego zupełny; nie mało pożądany od swo- ich i obcych, rodem spółmieszkańców pół- nocnej Europy, spodziewając się, że wyja- śniwszy nowe w tym przedmiocie pomysły, pomnożę obręb poznania starożytności tej części świata. kia Bei maż Litwin z urodzenia, Zołnierz od młodo- ści, schowany w zasadach miłości cnoty, pra- wdy i honoru; gdy nadwątlone „zdrowie ka- lectwem, nabytóm w zawodzie sławy, nie- dozwala służyć ZMowansze w polu, ani za stołem w obywatelskiej posłudze; ileż pobu- dek znajduję do przedsięwziętej pracy ocho- cących! ile nadziei pocieszających duszę, ro- dzi się w mej myśli! Jeżeli do wykonania przedsięwzięcia mojego postrzegam zastrasza- jący ogrom potrzeb i materyałów, brak mo- Źności i usposobienia, wszelkie zawady spo- dziewam się pokonać, przez gorącą żądzę przysługi publicznej i tkwiące w głębi du- szy uczucia powinności. TEopoR /V ARBUTT. Pisałem w Szawrach r. 1855, Maja 8, v. s. = <A — w” a, TER BG || ma j | d DZIEJE STAROŻYTNE NARODU LITEWSKIEGO XIĘGA TRZECIA. Sledzenia służące do wykrycia po- czątków Narodu Litewskiego. G ROZDZIAŁ L Przygotowanie do poznania począt- kowych dziejów litewskich. 1. Jadania gruntowniejsze o począt- Uwagi ogólne, kach narodów, w nieprzestarzałej pamięci wzięły przyzwoitą postać , trałniejszą, niżeli w wiekach poprzednich: surowa krytyka oceniła prace da- wniejszych badaczów: poczęto szukać prawdy na drodze porównań dziejów rozmaitych narodów: rozpoznawać języki i ich odcienie dyalektyczne: zbierać podania, powieści, śpiewy gminne: dośle- dzać z pilnością zabytki rozmaitego rodzaju, szcze- gólniej pamiątki religijne. Tym sposobem, przy Dz. Star. Nar. Lit, T. 1I. ż GW JORAGZYRZEWNSEY ZAEBEJ „4 HA NEZEW wsparciu źrzódeł piśmiennych, szczęśliwych i tra- fnych domysłów, odkrywa się nadzieja do wydoby- cia rzeczy historycznych ze mgły upłynionych wie- ków, bardzo nawet odległych; nad spodziewanie poprzedników naszych, jesteśmy częstokroć w sta- nie, wykazać fakta, bardzo ciekawe i bardzo ogół dziejów świata interessować mogące. 2. Trudność Dzieje Narodu Litewskiego, tak są OZ trudnym, tak dawnych epok sięgają- cym, i razem, tak nowym i nieobrobionym przed- miotem, że wymagają wiele pracy, zdolności i nie- małych nakładów, przechodzących prawie możność prywatnego człowieka. Ztąd urasta zastraszające wyobrażenie, dla biorącego się do tej pracy, szcze- gólniej dla mnie, któremu i zdolności i środków bra- knie. Przykuty prawie do wiejskiej samotności, zaledwie mogąc potrzebniejsze materyały zgroma- dzić, pracą i mozolnemi poszukiwaniami, nadgra- dzając niedostatek związków z uczonemi badacza- mi dziejów, otoczony częstokroć nieprzyjaznemi temu rodzajowi pracy okolicznościami, jedynie za- ulany w gorącej żądzy, wykrycia prawd, ściągają” cych się do tego ważnego przedmiotu; postanowi- łem udzielić publiczności ten zbiór dziejów Na- rodu Litewskiego, owoc długoletnich badań moich. Szczęśliwy, jeżeli tyle dokazać potrafiłem, żem od- krył drogę zdolniejszym odemnie dziejopisóm, (je- |" pry a a "zz ZATSU SK żeli ich Niebo użyczy kiedy temu Narodowi), żem nagromadził materyały do uzupelnienia dziejów; północnej Europy mieszkańców. Upływ bezhisto- rycznego czasu, zapomnienie przygód ludzkich, niedbalstwo pisarzów lub nieoświecenie, dość juź długo panowały nad światem północnym: poginęło tysiące najwaźniejszych pamiątek: pora więc, aby- śmy ocalić usiłowali te, które się pamięci naszej i postrzeżenióm nawijają. > Obrałem sobie drogę najmniej utar- Rodzaj badań. tą, po której dążyć usiłuję, do wyświe- cenia początków Narodu Litewskiego, bardzo da- wnych epok sięgających, w odległej znacznie staro- Żytności mających nastanie. Idąc porządkiem lat upływających, wykładane będą wypadki, jak po sobie następowały; lecz ich całkowite udowodnie- nie, częstokroć w następnych paragrafach dopićro się wywięzuje. Dla tej przyczyny, należy upraszać czytelnika, o zawieszenie sądu swego, nim zupeł- nie ciągu rzeczy nie rozpozna. Śmiałe i wcale no- we pomysły, tu się opierają na całkowitej dzieła osnowie, które z postępem swoim objaśnia rzeczy wprzódy powiedziane; mimo zaś ustępowych i na pozór oderwanych rozdziałów, albo raczej zbioru niewyłusczonych dotąd materyałów, odkrywa źrzó- dła ciągłćóm następstwem połączone , i przygoto” wujące do pojęcia całości historycznej. Natural- 1" Wiwa) SDE nie, taki sposób opowiadania historyi, nie może bydź ozdobnym; lecz nie było w możności naszej obrać - „ . © ż . * *. A innego. Łamiąc, iź tak rzekę, pierwsze lody, wypa dło mieć więcej względu, ua udowodnienie no- wych pomysłów i postrzeżeń, niżeli na przyprowa- dzenie do stopnia godności historycznej, tych pier- wszych zarysów. Dla tego, zostawiliśmy im skro- mny tytuł Dziejów. 4. Obok tego, często natrafia się niepodobieństwo - 4* 7 1 D y r ? ń r ) i Hy — utrzymania zupełnego ciągu wypadków, zwłasz cza, im wyżej w przeszłość wzrok nasz zwracamy. I któżby chciał inaczej, znający epoki bezhistory- cznej słarożytności, epoki ogołocone ze wszelkich zabytków? Długo trwająca, w północnej Europie, nieznajomość pisma, rozwiniętego szczęśliwie na południu, wojny, zamieszania, poźary zgubniejsze jeszcze, odmiana religii i urządzeń cywilnych, obok ” ę LE . kK= Ą 1 £ 3 4 * nieoświecenia powszechnego, pogrążyły w chmurze nieprzejrzanej przeszłość naszej ojczyzny. A dru- giej strony, dawniejsze związki z oświeceńszemi narodami, były niezmiernie zawikłane, przerywa- ne i wzuawiane naprzemian- Zazdrość handlarzy r morza Śrzodziemnego , którzy sami jedni prawie wybiegając na odległe morza, z Oceanem Atlanty- cznym związek mające, uprzedzeni zawsze nadzie- ją odkrycia skarbow w stronach nieznanych, sta- wiła nieporachowane przeszkody do znajomości Pół- ZE ZW PW R = mzzzzaza + A - poko WIRTEMA nocy, więcej jeszcze, jak barbarzyństwo i niego- ścinność śrzodkowych mieszkańców Furopy. Lecz, kiedy bezrząd podkopał kolos potęgi Cesarzów Pań- stwa Rzymskiego, kiedy nawała barbarzyńców po- chłonęła ucywilizowane kraje, zamieniła w pusty- uię i fmentarze, obszerne Rzymian oświeconych dziedziny; dla północnych narodów wykryły się no- we okoliczności i chwila nastała równowagi euro- pejskiej. Prawda, że długie upłynęty wieki, nim się to barbarzyństwo wytrawiło w narodach pod- bijających, przez wpływ boskiej Prawdy, lepiej po- znanej przez nich, która sama jedna niezachwianą zo- stała wśrzód ruin oświeconego świata, wśrzód prze- minienia tylu pokoleń w narodach, która zapaliła pochodnię nowożytnej filozotii, mającej blaskiem swym rozegnać pomroki, unoszące się nad widno- kręgiem historycznym. Nie można przypisać stró- Żóm i nauczycielóm wiary, niedostateczność postę- ów w materyi poznania dziejów: ponieważ ducho- ł ] wni najwięcej nam kronik zostawilij leczunieszczę- wszysycięgł» Zkąd inąd znowu rzeczy postrzegając, widzimy, że był czas, zwłaszcza na ziemi litewskie j, kiedy pochodnia wiary i oświecenia, wydawała się jej mieszkańcóm piorunem zniszczenia i ludzi i pa- miątek i dobra wszelkiego. Dzicy w sercu i czy- nach, zbrojni nawracacze, podbijając ludy, tak da- 2 X V w ar R Za lece zapomnieli o człowieku, Że, wzorem najsroż- szych barbarzyńców, wydzierali mu życie i droższe nad życie narodowe pamiątki, swobodę i pokój do- mowy. Nieszczęście nawet chciało, iż łagodnemi drogami przyjmując oświatę w inuych stronach li- tewskiej ziemi, nie zostało ludóm, nic, z dawności, całego: ponieważ, albo uprzednie okupienie samo- istności, krwawemi wojnami oznamionowane, albo uprzedzenie kapłanów chrześciańskich, poniszczyło bez braku zabytki krajowe. Pokruszono posągi bo- gów ojczystych, powywracano świątynie, wycięto gaje święte, inny język wprowadzono; zabroniono schadzek publicznych na miejsca zwyczajem uświę= cone, na których śpiewy, gadki i powieści, przypo- minały rzeczy, do drogich wspomnień ojczystych od- noszące się. A w tóm zatraceniu, zagrzebano nieod- żałowane dzieje narodu, które, swoim zwyczajem, słynęły na tej północnej ziemi, mając świadkami nietrwałe pomniki wprawdzie, lecz wznawiane, od pokolenia do, pokolenia, odziedziczoną miłością na* rodowości., Poświęciliśmy tom pierwszy niniej- szego pisma, wykryciu mytycznych pamiątek, dro- gich sercu Litwina, z których się wywiązują źrzó- dła historyczne; w tym zaś tomie będziemy samych dziejów opisy wykładali. D. © źrzódłach Niówiąc o źrzódłach historycznych historycz- nych. _ dawniejszych, nie można ominąć się zę + AA, ANJA wzmianką, o nowszych, ale i tu nastręcza się udrę- czające wspomnienie. Litwa, połączywszy się z Pol- ską, złożyła dobrowolnie swoję udzielność, wpadła w zamęt bezrządu polskiego, który jej wydarł obro- nę zewnętrzną i znaczenie u sąsiadów, wydał na łup niszczących wojen. Upadły warowne twierdze , sama stolica pokilkakroć spłonęła w ogniu, albo złu- pioną została; archiwa publiczne zniszczały, albo przez złe strzeżenie uszkodzenióm uległy; kościoły i przybytki chrześciańskiej bogomyślności nie do- chowały swych skarbów. Wypracowanych dziejów doszukać się nie możemy (*); kroniki i zbiory dzie- jopisarskich wiadomości , ledwo w szczątkach się ukazawszy, sprawdzają tylko wiadomości, z podań i pism pozostałe, że były i rzeczy obszernie wykła- dały. Z drukowanych, jeden Stryjkowski stoi na czele; a po nim Kronikarze Pruscy i Inflantscy. Niezaprzęczoną jest prawdą, że ten dziejopis byłby szczęśliwszym , gdyby tylko chciał poprzestać na sławie zbieracza pamiątek i rękopismów, które miał liczne pod ręką; lecz, na nieszczęście, potrzeba mu było historyi, na księgi i rozdziały podzielonej, na którychby czele umieszczał imiona wspieraczów swoich. W tym, nad siły obranym zawodzie, bez najmniejszej krytyki, ostrozności w datach, poró- wnania, rozbioru rzeczy, śpieszył nasz czcigodny (*) Wiadoma historya Litwy Rotunda, — 8 poprzednik, i słusznie śpieszył: bo mu nie długie lata żyć przychodziło: bo itak nie spełnił wszyst- kich zamiarów swoich. Nie oszczędzał on pracy, to prawda, lecz nie umiał jej szczęśliwie zażyć. Kronikarze Pruscy zostawili nam szacowny skarb pamiątek: lecz wiele z potrzeby zamilczeli, więcej opuścili przez nieawagę. Łotewscy, czyli Inflant- scy, wykrywają , dzięki staroźytnikóm nowszym, nie jednę drogą perłę historyi narodowej. Kojało- wicz, Jeznita, opisał dzieje litewskie w łacińskim języku ; lecz on poprzestał na prostćm ułożeniu w formy historyczne wyciągu ze Stryjkowskiego, nie zawsze trafnie prostując jego niedostateczności. 0. Od tej daty nic w tym przedmiocie całego nie wyszło z druku:—próhki, cząstkowe wzmianki, roz- prawy, domysłowe urywki. Pobratymce litewscy, Prussowie i Łotwa; szczęśliwiej, czy nieszczęśli- wiej zjednoczeni z niemieckim narodem, calsze i zupełniejszć mają od nas dziejów swych opisy; liczba ich kronikarzy jest znaczna. Uczone pióra pracowały i pracują nad ich dziejami: Kotzebue na- pisał historyą Pruss starożytniejszą, z niemałym oklaskiem; uczony Pan Voigt, kończy wydawać osta- tnie tomy całkowitej tejże historyi, która ośm to- mów zajmie; dzieło, nic do żądania nie zostawujące, a wartością swoją wszystkie dotąd znajome prze- chodzące, dla tego, że się cała osnowa gruntuje na e. „a ooo Zar A> dyplomatach i rękopismach Krzyżackich, w Króle- wcnu znajdujących się i zewsząd nagromadzonych. Zrzódła te były wiadome uczonym: nasi rossyjscy słarożytnicy, zrobili nawet zasób wyciągów po- trzebnych, obszernie i porządnie zebrany; lecz lan Voigt, sam, własną pracą, geniuszem i talentami rzadkiemi, odkrył w nich bogatą kopalnią i korzy- stania z niej pokazał rzadki przykład; z dokładności przytoczeń, zdrowej krytyki, uczonej znajomości rzeczy i nauk i języków, wcale niepospolity autor. Obok tego, zawiązują się towarzystwa, pracują uczeni w guberniach Państwa Rossyjskiego zacho- dnio-niemieckich, obiecując nowe plony dla dzie- jów północnych. Wiele też jeszeze pozostaje w hi- storyi Narodu Litewskiego do wyświecenia, zwła- szcza w epokach, posuniętych ku jego kolebce; bez wątpienia: dla braku wykrycia pomników, któreby na prawdziwą drogę badacza naprowadzić mogły. Dla tego jedni prosto przyjmowali wywody począt- ku narodu, od kronikarzy lepszemi wyłożeniami rzeczy głośnych; drudzy, zrażeni nietrafnością tych wywodów, nadstawiali swoje, jakkolwiek powzięte; inni znowu z pyrrhoniczną niewiarą , wszystkie kronikarskie podania baśnią nazwawszy, rospaczali o możności posunięcia historyi litewskiej, wyżej za wiek xim(*). Niesłusznie przecież przypisywano ——— Md (») Żywot Witolda przez Hlebowiczą, noty O Nacewicza, str. 116, 3 SEE | > wymysłóm kronikarzy, starsze wiadomości o Naro- dzie Litewskim: czerpali oni z kronik dla nas zagi- nionych, dla których podania i resztki pomników świeższemi były. Że zaś nie same bajki w nich się znajdowały, przekonywają codzień świeże odkry- cia; sam znakomity znawca mowy litewskiej, i wy” dawca zebranych przez siebie śpiewów, Pan Rhesa, z któregośmy światła tyle korzystali w tomie po- przednim, — sam on, mówię, wyraźnie narzeka na tych krytyków, niedowiarków; wykazuje prawdo- rzeczność kronikarzy, potwierdzającą się tćtm wy- raźniej, im się kto bliżej obezna z zabytkami staro- świeczczyzny, pomiędzy ludem gminnym istniejące- mi jeszcze. Zamiarem teź pracy naszej będzie, ile możności, położyć koniec niejednostajności mnie- mań, o początkach Narodu Litewskiego, i dla tego- śmy właśnie obrali rozciągły sposób wykładu, udo- wodniając go wszelkiemi zabytkami, albo gruntując się na domysłach, zaprzeczeniu nieuległych, które na miejscu pamiątek historycznych umieszczać się godzi; jeżeli ani rzeczy naturalnych porządkowi nie szkodzą, ani mają przeciwko sobie gruntowniej- szych dowodów. 7. Prawda, Że ledwo z początkiem trzynastego wieku, ludy plemienia litewskiego, zaczęły bydź bliżej poznawane przez piśmienną Europę; lecz ra- niej nierównie znajome były dobrze Sławianóm są- za" 0 siednim, którzy juź mieli swoich kronikarzy przed wiekiem xn; lecz były w stosunkach z innemi nie- równie raniej jeszcze; lecz miały związki handlo- we z oświeconemi narodami Rzymian, Greków, Fenicyan; lecz naostatek ścierały się od pierwszych wieków ery chrześciańskiej ze Skandynawami, bę- dąc narodem nie z ciemnych i dzikich hord, lecz z cywilizowanych pochodzącym. Pozostaje tylko u- dowodnić te pomysły i wytknąć epoki, przyzwoite każdemu, wyśledziwszy miejsce, zkąd wyszli pier- wsi litewscy ojcowie i kiedy. 8. Badacze naszych rzeczy krajowych g „zwaniu i nowsi dziejopisowie nie zdają się zga- gwen: dzać na imie ogółowe całego narodu. Jedni, mając na uwadze najdawniejszą osadę jednoplemienną, w Prussyi, nazwanie Prussów chcą całemu naro- dowi przyznać. Drudzy, świadomi tylko nowszych rzeczy Łotewskich, przez jakąś przychylność do tego ludu, wszystkie plemiona pod rubrykę Łotwa- ków podciągają. My się trzymamy zdania Pana Kep- pen: ponieważ w porównaniu trzech głównych dyałektów: Staropruskiego, Litewskiego i Łotew- skiego, Litewski środek trzyma, co niezaprzeczenie dowodzi, że kolebka narodu była w plemieniu, wla- ściwie Litewskićm, czyli, że toź plemie najbliższćm było tej kolebki (*). Do tego zaś, państwo Litew- w w A O R Z R W OZN Zn (+) Dziennik Wileń, r, 1828, Oddział Histor.i Literatur, 40 / Z pony nież, zz OBRA skie, w swoim czasie, nie tylko przechodziło potę- gą swoją 1 ogromnością Prussy i Łotwę, lecz było ięgi?m zogfóby które udzielnością swoją najdłużej cieszyło się. Nie wahamy się przeto, na tych zasa- dach, cały ogół Narodu ze wszystkiemi ludami i po- koleniami, jemu pokrewnemi, Litewskim ogłosić. 9. O sposobie , Staraniem będzie naszćm, w ciągu wykładu rze» czy historycz= _ wh własne jego domysły, któreby sam czy- pisma tego, naprowadzać czytelnika na niąc, chciał się przekonywać o prawdziwości rzeczy, pod rozbiór jego poddawanych, które, nie czyniąc prawdami nieomylnemi, wystawujemy za rzeczywi- stość, poznaną od nas i według naszego przekonania za taką uznaną. Sąd o tćm zachowujemy czytelni- kóm naszym, potomności, szczątkóm wielkiego Na- rodu Litewskiego. Obok tego, należy zapowiedzieć z góry, że w samym początku rozbioru rzeczy, mogą się natrafić miejsca, mało bawiące ogół czytelników: dowody, wywody, twierdzenia, domysły, ich usta- wiczne sprawdzanie, przejścia z rzeczy do rzeczy, dalekich od siebie, powrot znowu do tychże samych, ustępy, nawiasowe wtrącanie rzeczy, z pozoru. ob= cych: oto treść tej xięgi trzeciej, która na zasadzie 1 ź H . e - -* € . , - przygotowawczej poprzednich, wyłoży wiadomości IT. V, str. 197 i dalsze. — Rozprawa, o Języku i Literaturze Narodów Litew. JP <= wstępne, potrzebne do ciągu historycznego, w na- 'stępnych utrzymującego się. Albowiem taka jest kolej pracy, nieutartej poprzedniemi częściowych = , c postrzeżeń wyłuszczeniami. Wiek człowieka krót- ki, przyszło się też wziąć do tej pracy, w latach, do- brze dojrzałych; obawa przeto zachodzi, żeby nię było zapoźno napotóćm, straciwszy czas na przygo- towawczych rozprawach. Prócz tego, dla uczo- nych starożytników, praca ta zagadką nie będzie: nie trudniący się zaś tćóm powołaniem, przestać mogą na powadze przytoczonych pisarzów; zechcą zawierzyć naszej miłości prawdy i honoru narodo- wego. Pracując w wieku, który przeżył byt polity- czny Narodu i jemu przyjazne czasy, pracując w sa- motności wiejskiej zagrody, nie mamy nadziei nad- gród słodszych, prócz tych, które własne uczucie pożytku powszechnego przynosi. Zikądinąd, praca nasza, nie może objąć wszystkich szczegółów, jej przyzwoitych, dla tego Samego, że jest pierwszą w tym zawodzie. Badania, do dziś dnia wiadome, zostawują jeszcze wiele do życzenia. Plemie litew- skie, rozproszone na znacznej przestrzeni, wymaga rozleglejszych poszukiwań, jakie są w naszej mo- Źności. Lecz jest nadzieja, źe to wszystko, coby uzupełnić mogło pracę naszą, nie więcej nie przyda do jej waloru, prócz bliższych udowodnień rzeczy, w niej napomknionych, i zapewne nie ubliży ich prawdorzeczności, której szukaliśmy wśrzód po- Ą da Toi) w e tt-si4:. +, d A ? w s4> PY ABREU mroki wieków. „W ciemnych epokach, najmniejszy promyk, musi zastępować jasne słońce: gdzie bra- kowało spółczesnych pisarzów, a poźniejsi, o kilka wieków, pewnym tylko przedmiotóm poświęcili swoje pisma, same zabytki, napomknienia i docho= Avane wieści, skoro nie zawierają żadnej sprzeczno- ł są jedyną zasadą historyi. ” Powiedział jeden z najlepszych starożytników naszych (*). ROZDZIAŁ IL Rzut oka na głębszą starożytność Europy. 10. Uwagi i pos Dzieje, dotykające głębszej staroży- strzeżenia nad dziejami początkowemi tności Europy, są bardzo trudne do roz- wikłania, a niekiedy niedostateczne, lub sprzeczność z prawdopodobieństwem. zawierające. Dla tego więc, nie możemy się, ani upewnić na- leżycie o początkach narodów starożytnych , ani wywikłać pewność w tej mierze jakową, z zama- (*) Surowiecki: © Rzekach, i t, d. Xięztwa Warszaw. Część [, str, 128, twań i bajeczności, nim nie będzie lepiej poznaną literatura wschodnia, nim się badania jeograficzne nieuzupełnią, i znajomość porównawcza języków nie nabierze dojrzałości. Teraz częściowe tylko po- strzeżenia domysły na prawdopodobieństwie opar- te, wyjaśnienia podań prawdziwością zaleconych, wyświecenie pokrewieństwa bliższego narodów sta- rożytnych, bydź muszą starożytnika udziałem pra- cy. Poświęcimy więc nasamprzód rozdział niniej- szy z najstarszych epok przedmiotóm, nim się dal- szych poszukiwań pracą zajmiemy. 11. Europa, w porównaniu do Azyi i Afryki, jest nowym światem, nie równie poźniej zaludnionym, 1 nie równie poźniej ucywilizowanym. Ogromny ląd Azyi, zawierający we śrzedzinie swojej, naj- wynioślejsze góry, na całej kuli ziemskiej , słu- | sznie się uważa za kolebkę rodzaju ludzkiego. Dzie- | je starożytnego świata, opisane w księgach Pisma św., dziś należycie się sprawdzają, za pośrzednic- twem nieuprzedzonych badań, we wszystkich ro- dzajach historyi poczynionych; wstrząśnienia i re- wolucye przyrodzone , zaszłe na kuli ziemskiej , które pociągnęły za sobą zmianę temperatury, miejsc i klimatów, juź w znacznej części są zba- dane, wykrywają naturalne przyczyny upadku lub pomnożenia się ladności, jej przesiedlania się zmu- j 3 szone, czy dobrowolne, z jednej w drugą stronę |” pa j > „F 3 © 7%: © s% * a em , i 8. '* ... +96 oh dw — 16 — Ę * Świata. Wiadome są nam tych starożytników mnie- mania, którzy wyprowadzają ród bogów 1 ludzi z Północy, opierając się na podaniach Greków, ja- koby i w Piśmie ś. potwierdzających się. Hyperbo- reje bydź mieli tym ludem pierwobytnym. Apollo i Diana do Grecyi, Oziris do Egiptu przybyli, jako- by z Północy. Saturn, Boreasz, błoga wyspa Atlan- tis, istnęli w północnej Europie, albo na wyspach zaginionych, które leżały na morzu Lodowatóm. Tam było Elysium Homera, w Odyssel opiewane (pieśni 4), tam kraina bogów, gdzie i ambrosia pły- nęła, złota, błoga, ogród Hesperyd, pomieszkanie | Makrobiów (1). Mniemanie to się opiera na syste- i mie Buffona, który wnosi, że od biegunów świat , organiczny wziął początek. Humboldt twierdzi, że 4 Zady się płynna materyaod stająfej oddzieliła raptem, wywiązało się na kuli ziemskiej tyle cieplika, że ona, jak żelazo rozpalone do czerwoności, była gorą- cą. Stygnąć zaś poczęła przy biegunach. Zatćóćmw tam- tych stronach utworzyło się klima zwrotuikowe. Lecz toby odnieść należało do epok przedpotopo- ź wych, do epok formacyi świata, o których dyspu- łować nie chcemy. Nam idzie o bliższe rzeczy, ? czyli popotopowe: ponieważ, ani Grecy, ani żaden naród starożytny, nie przywłaszezał sobie starszych | (1) Pod tćm nazwaniem rozumieć się mają przodki Chiń- /, czykó 2.1. SaPa św ua AA na RMA tu nl ów 6 wym. Po pt * rq0- — JI) — nad te wiadomości. lo mówi Pismo św., to tylko jest do wiedzenia, zresztą, nic a nic nie wiemy, od nikogo. Domysły, uczone wnioski, na znajomości fizyki oparte, mogą iść swoim torem, a historya swoim. Podania Greków, kapłanów egiptskich, czy jeszcze jakich mędrców, prosto się zaczynają po katastrofie potopowej. Pierwsi teź ludzie, ocale- ni od tej klęski, osiedli w Azyi środkowej: prze- ciw temu nić ma Żadnego podania, ani dowodu, jakiego bądź kolwiek. Za cóż raczej nie zgodzić się, Że rodzaj ludzki, po pewnóm rozmnożenia się już stopniu, przesiedlał się rodzinami, w różne strony i w różnych epokach? 12. Zgodzić się przeto można, że i po S;an fizycz- ny dawniej- potopie, temperatura północnego półsie-- ;2,; Europy rza była wyższą, i dozwalała mieszkać Pon: w pasie przybiegunowym istotom, dziś tylko pod tropikami Żyć mogącym, co juź wątpliwości nie ulega; przeto i ladzie roskosznie tamże mieszkać i rozmnażać się prędko i znacznie mogli. Uważamy te rzeczy po tej strasznej katastrofie, która zni- szczyła lądy starego świata i planety, czy też sa- tellity ziemi; tych rozbitków szczątki, zasypawszy niektóre części północnego półsferza, podniosły lądy nowe ze dna morskiego, do jakich i ziemia Litewska Dz, Star. Nar. Lit. T. II. 2 | AST Ró należy (1). Będziemy o tćm wydobyciu się lądu mówić jeszcze i niektóre udowodnienia podamy; tu tylko nąmienimy o najdawniejszych mieszkań- cach pasów przybiegunowych. Starożytni Grecy, z podań wieków przeminionych, wiedzieli o lu- dziach na odległej Północy mieszkających, których zwali Hyperboreami, nazwaniem w znaczeniu swo- jóm położeniu miejsca odpowiadającćóm. Boreasz był bowiem w głębokiej starożytności władaczem krainy północnej (2), a za jego państwem jeszcze północniejsi znajdowali się mieszkańcy. Jakkol- wiek powieść o państwie Boreasza i Hyperboreach, porywcza krytyka bajką nazwała, nie możemy się dziś zupełnie zgodzić na jej wyroki, a potomność więcej pozna jej omyłkę. Pomponiusz-Mela, Pli- niusz i Solinus, dochowali nam podania następne: „„U Hyperboreów grunta są nadzwyczaj urodzajne, powietrze czyste, szczęśliwie umiarkowane. Żyją oni i dłużej i szczęśliwiej od reszty ludzi: ponieważ nie znają, ani chorób, ani guiewu, ani wojny; pędzą wiek w niewinnej bezpiecznej wesołości, zawsze w pokoju, zawsze w pośród uciech. Pobytem ich są arcy piękne lasy, gaje, dąbrowy; owoce drzew i EE (1) Zniszczenie planet musiało nastać w tej katastrofie, która potop Noego spowodowała. (a) Boreasz i Borystenes, Dniepr, na północy względem Grecyi płynący, mają niejakąś w nazwaniu jednoźrzódłowość. Może ta Borystena, która z Jowiszem spłodziła Targitansa, pierwszego króla Scytów, była córką Boreasza, 2 + zamace E SL okFszaó PZ pah Da | a JO m najpospolitszym pokarmem , który bez potu czoła zbierają w obfitości. Umierają z obojętnością, je- dynie wtedy, kiedy życie, przeciągłe zbytecznie, traci już wszelkie dla nich powaby: w ów czas star- ce, syci życia i uciech, dają ucztę dla krewnych 1 przyjaciół, wieńczą sobie głowy kwiatami, i na końcu festynu rzucają się w przepaści morskie”(1). Jakkolwiek piękne opowiadanie mogło ten obraz rajski ozdobić dodatkami, nie można przecie wąt- pić, iżby rodzaj ludzki nie mieszkał kiedyś na odle- głej Północy szczęśliwie, gdzie i słonie były i różne inne stref południowych zwierzęta i rośliny (2). 15. To uważywszy, nie trudno przy- Wajda sza wędrówka puścić domysł, że z północnej Azyi, ludów półno= w kierunku prawie koła polarnego, lud __<73: pewny, wyszły z południowszych stref tej części świata, idąc w kierunku ze Wschodu na Zachod, trafić mógł przez Laponią do Skandynawii, czyli Szwecyi i Norwegii. Podania, w Sagach północnych dochowane , ciągle mówią o przybyciu przodków Skandynawskich ze stron Ścytyi, pod wodzą Odina; — 2 20 (1) Hekateus o Hyperboreach pisał, wedle świadectwa Pliniusza, H. N. Lib. VI, c. 17. ante med. sect. 20, Miało się to zawierać w 8 xięgach jego zaginionych, (2) Rzeczy te nazywają się u nas dziś kopalnemi, czyli przedpotowemi, ale po potopie Noego, były jeszcze inne po- PA « cą Ó Zkuwe . g* s6 „BG a co sprawdzają cechy rodowe Skandynawów, podo- bne do Scytyjskich. W istocie, tym tylko sposobem rozwiązać można zagadkę, o wielce starożytnym na- rodzie północnej Europy, który w najodleglejszej starożytności słynął pod nazwaniem Hyperboreów, a poźniej Skandynawów, pokrewnych Celtóm, dla tego, Że i ci byli ze scytyjskiego gniazda. Cóż- kolwiekbądź, Skandynawowie, za zmianą stopniową i nieznaczną temperatury północnej kuli ziemskiej, która niezaprzeczenie wyraźniej dawniej się zni- Żała, w postępie ze Wschodu na Zachód, ścieśnili się na półwyspie skandynawskiej. A złamtąd ogro- mna ludność wylewać się poczęła na różne strony, i po kolei, zachód, północ, wschód i południe Eu- ropy widziały, i wojska mnogie i osadników mnóz- two, pod imionami: Waragów, Gotów, i ich pod- podziałów, rozmaicie inaczej przezwanych. Przy- pomnijmy sobie obok tego, co wielu starożytników rozprawiało, począwszy od Jornandesa, aż do Rud- beka i Hasse, o północnych narodów kolćbce. Za- stanówmy się nad mądremi rozprawami Alexandra Humboldta, o zmianach temperatury kuli ziemskiej, a tóm jaśniej pojmiemy, i rzeczy, któreśmy wnosili, i prawdopodobieństwo, słowem, że Północ nasza miała bardzo dawno mieszkańców, pod szczęśliw- szćm niebem żyjących. 14. Gdyby łatwiej sobie wyobrazić rozpostrzenie- Ą — 2 — | nie się plemienia ludzkiego, wezmijmy za punkt śrzodkowy wyniosłość Azyi, Plateau d' Asie, czyli Tybet i góry Himelaja, najwynioślejszemi szczytami uwieńczone (1), ów wierzchołek i reszta przedpo- towego świata; przypuśćmy teraz, zgodnie ze zda- niem uczonych, że ztamtąd rozszedł się ród ludzki na wszystkie strony. Naturalne więc pojęcie na- stręcza się, że ci, którzy poszli ku Północy, dali początek Hyperboreom i Scytom, po rozdzieleniu się gdzieś tej kolonii, tak, że pierwsza poszła prosto na Północ, a druga skierowała się ku Zachodowi. 15. To zaś plemie, które opuściwszy pierwotne gniazdo, poszło ku Południo-Zachodowi i okrążyło południowy koniec morza Kaspijskiego, postępując na Zachód w kierunku równoleżnika 40 stopni, napotkało brzegi morza Czarnego i Śrzódziemnego; tak więc z Azyi Mniejszej dostało się do Europy i osiadło południowo-wschodnie jej pobrzeża, da- jąc początek narodóm Pelazgićkim. ę ZO EZ R ERO EA EC R Z Z ER i (1) Góry Himelajskie, w środkowej Azyi rozciągające się, ; stanowiące południową granicę Chin, według nówszych po- y strzeżeń, przewyższają swoją średnią wysokością Czembora- zo, górę Amerykańską w paśmie Kordelierów, za najwyższą na całej kuli ziemskiej dotąd mianą. P. Blake, wędrownik uczony angielski, podaje wysokość góry Białej, jednej z Hime- lajskich, na 28,000 stop angielskich, prawie dwa razy tyle, co Męant-Blanc we Francyi. Wszelako w Chinach południowych, ma bydź góra, jeszcze wyłsza. „fm y ct t , : AEC e elaja a + Arety, >.a Ahx Ve Mnie "" LZY ża BK) ch 16. o Pelazgach. ' Pamięta odległa starożytność imie Pe- lazgów, których początek spływa się tak, jak Hy- perboreów, z pierwszą kolóbką mieszkańców Eu- ropy. Naród Hellenów, podobnież starożytny, Pe- lazgom pokrewny zbliska, składał pierwotnych mieszkańców wysp morza Śrzódziemnego, zbliżo- nych ku Azyi, a potóm i na Peloponezie; mały, w nę- dzy i bez cywilizacyi zostając, w pierwotnóm swo- jóm istnieniu. Niebuhr (1) twierdzi, że Pelazgowie byli narodem, zupełnie oddzielnym od Hellenów, chociaż ich języki, mimo różnicy między sobą, pod względem źrzódłosłowości, podobne były nie mało. Gdyż te dwa narody, bydź może rozliczne pocho- dzeniem, były z sobą w ścisłych stosunkach i spowi- nowaceniu. Dla tej właśnie przyczyny rozmaite pokolenia Pelazgów, przeszły na Hellenów i język grecki ukszłatcił się z Pelazgickiego. 7 6 syiem 17. udo tu Pelazgi bzdifszzego czasu, 0gromnym narodem, bardzo szeroko rozpostartym , wzdłuż nadbrzeży r morza Czarnego i Śrzódziemnego , począwszy od L ujść rzek Po i Arno, aż do Dniepra i Donu. Nie wiele przecie wiómy szczegółow o tym narodzie, kwitnącym w bardzo dalekiej epoce. Nasza histo- rya jest zamłodą w tej mierze: ile bowiem jej pa- O O O ——— (1) Autor dzieła: Rómische Geschichte. /ć mięć zasięga , naród Pelazgów, znajdował się już blizkim npadku, będący w rozproszeniu, prześla= dowany jakąś losów mu przeciwnych koleją, któ- rych się stawszy łupem, błąkał 3i£ po najdalszych krainach, chcąc jakoby ujść przed nieprzyjaznych sobie niebios zawziętością. Zitąd początek rozległych osad Pelazgickich, najstarożytniejsze dzieje wywo- dzą. Niebuhr, z któregośmy to poczerpnęli, tak o nich powiada: „Nie jestto domysłem, mówię z naj- większćm przekonaniem historycznóm. ” 10. Niezaprzeczoną takoż jest rzeczą, że Pelazgi byli z tego pokolenia ludzi, którycheśmy za przyby- łych uważali z Tybetu, na wybrzeża morza Śrzód- ziemnego ($ 15). Pewna, bowiem, że Jony i Tro- janie od Pelazgów pochodzili. Rozpostarcie się zaś tego narodu, trwało od roku 1700 do 1200, przed Chrystusem. W przeciągu tych pięciu wieków, za- jęli oni Hesperyą bliższą czyli Italią, i dali póczą= tek Doróm i Acheóm, około roku 1500 przed Chry- stusem. Poźniej powstali z nich: Lydowie, Siculi, Macedoni, Tessalowie i wiele innych narodów. 13% Lecz na wschodo-południe, względem nas, po- nad wybrzeżami morza Czarnego, i nad systema- tami hydraulicznemi wód, z [iuropy płynących do niego, rozkrzewiły się z tego samego szczepu, bar= dzo rozlicznego nazwania drobniejsze ludy: Illiryj- frze es WAĆ X. czycy, Mezy, Pohfyny, Gety, Daki, oraz inne dalsze ku Północy posunione, które, albo od tych poszły, albo wprost od głównego pnia się rozkrzewiły: jak naprzykład: Tyssagety, Massagety, Gelony. Te wszystkie z początku w stosunkach były pomię- dzy sobą, i wzajemnie swój pokój zabezpieczały. W pierwotnym bowiem bycie narodów, nie łatwo ludy znosiły pomiędzy sobą obcych rodem i mową, ana rodaków pomoc i wzajemną przyjaźń mocno rachowały; czego mamy przykłady w narodach , w dzieciństwie towarzyskićm zostających, odkry- tych za naszych wieków. Osady wymienionych od- rośli Pelazgickich, musiały sięgać za lewy brzeg „Donu śrzodkowego, o czóm i Herodot uadmienia, umieszczając Tyssagetów, dalej ku Północy, za kra iną Gellonów mieszkających. 20. O Kolchach _ Do epok tej odległej starożytności, od- ME mażdiikane Ej się naród Kolchów, chociaż wyra- Źnie poźniej od Pelazgów przybyły z Azyi głęb- szej, w strony leżące na północ Kaspijskiego l Czap- nego Morza. Był to naród liczny, szeroko rozsie- dlony: bo od gór prawie Kaukazu, przez Wołgę, aż ku Donowi, na zachód, zasięgał swemi osadami, a zaś ku północy, granice tych osad, czyli władzy ich nad ziemiami i narodami, nie można oznaczyć. Frawdopodobieństwem jest, że do gór Uralskich miał wpływy, i bogatych tamecznych znajdow kru- 43 4 szcowych. Zadługo byłoby, gdybyśmy się wdali w o- | pisy o Kolchów narodzie , uboczne zkądinąd dla nas: odwołamy się tylko do uczonego i pracowicie napisanego dzieła Pana Ritter (1), Tam się prze- konać można, iż Kolchowie byli pokrewni Indya- | nóm, czyli prosto z Indostanu pochodzącym nie- gdyś ludem. Oddawali cześć bogom, na wzór staro- Żytnego Indyan budyzmu; dali początek utworzo- nemu jeszcze podczas pobytu swego w Azyi, po- ze kolenin Budynów, którzy osiedli nad Donem. Żie ciź Kolchowie mieli stosunki, czy też nawiedzi- ny u siebie Egipcyan, którzy tam, czy osady na północnóm wybrzeżu morza Azowskiego przy uj- Ściu Donu, czy tylko miasto lub warownię wznie- śli, co dało powod do mniemania; jakoby Kolchi poszli od Egipcyan. ak) ACE swoje pomy przyte ZO sły, nawet przeciw Herodotowi i nie zostawuje Ża- dnego zarzutu. Bogactwa niezmierne i wiadomość rzeczy przyrodzonych, przypisywano Kolchom, od niepamiętnych czasów. Pierwsze pochodziły z gór, które oni nasamprzód odkryli, szczególniej Ural- skich. Tam drogich metallów bryły samorodne leża- ły, przed poznaniem tych stron przez ludzi, jak sztuki kamieni, o czóm teraźniejsza znajomość tych gór naprowadza na słuszny domysł. Cywilizacya Iudyjska i kasty kapłanów, poświęcające się naukom, (1) Carl Ritter: Die Vorhalle europiischer Vólkergeschi- chten. etc. Berlin 1820. m A = i usłudze Słońca, pod wezwaniem Koros, cześć odbierającego; krzewienie się nauk przyrodzonych; znajomość lekarstw z roślin branych, u nich naj- dawniej zakwitły, Wszystko zaś mówi za tóm, że Kolchida była krajem i najcywilizowańszym i naj- bogatszym, przed wojną trojańską, jaki tylko Grecy 21. poznać mogli. (fora, RPM je. _ Nie będziemy KKA zaciekać się w od- / RE. krycia Fenicyan, a potćm Greków, dro- gą żeglugi najdawniej poczynione: namieniemy tyl- ko o wyprawie Argonautów, mającej ścisły zwią- zek z naszemi poszukiwaniami. Słynęły, bezwąt- pienia, podania u Greków, stwierdzone przez świad- ków naocznych, że za północnym brzegiem morza „„ Azowskiego, gdzie wpadać ma rzeka Tanais, w kie- funku zachodo-północy, kiedy się tą rzeką w górę podpłynie znacznie, oczekują żeglarza wielkie od- krycia, bogactwa niezmierne i cuda przyrodzenia, nieznane dotąd Grekóm. W tych okolicznościach, Argos, syn Phryxusa, pierwszy powziął zamiar że- glugi po morzu wzmienionóćm, zwanóćm w ów czas Pontos-Axenos, to jest: morze niegościnne, które na- zwanie ściągało się do morza Czarnego , od ujścia Dunaju aź do ujścia Donu uważanego. Nazwano zaś poźniej morzem Czarnóćm, 6d mgły, często nad jego wodami unoszącej się i bardzo gęstej (1). Wy- (1) Scylax, rodem z Karyandy: Pćriple du Pont-Kux. prawa pod przewodnictwem Jazona przyszła do skutku, na okręcie Argos, zapewne od swego budo- wniczego imienia nazwanym: rycerze zaś, którzy do niej należeli, Argonautami nazwani byli. Przy- padło to na lat 1350 przed Chrystusem, 70 przed wojną trojańską. Zaginęły szczegółowe opisy tej podróży, treść ich tylko pozostała w poetyckich podaniach, rozmaicie zdobionych i przeinaczanych, tak dalece, że na pierwsze wejrzenie cała rzecz nieprzydatną do badań historycznych się wyobra- ża, szczególnie, część opisów jeograficzna, wpadła w zamatwanie, dające się wszelako, z pewnym spo- sobem prawdopodobieństwa odwikłać. W Kolchi- dzie, położonej na północy morza niegościunego, miał się znajdować skarb, pod figurą barana z ru- nem złotóm, przez poetów opowiadaną; lecz głó- wny przedmiot wyprawy, jak z całej rzeczy można widzieć, był w odkryciu i zwiedzeniu rzeki Tanais, o której bezwątpienia wiele prawiono ; mającej drugie ujście do morza czyli Oceanu, będącego na Północy (1). Szło więc razem o odkrycie i mogza - 5 rl 4 Ra . tego. Jazon z towarzyszami swemi 7x cia- śninę Hellespont, brzegując zachodnią stronę morza Czarnego, podług starowiecznego sposobu żeglowa= (1) Tanais rzeka, dziś Don, nazwanie zapewne otrzymała od Egipcyan, którzy za króla swego Sesostrisa, mogli nad nią założyć twierdzę jaką, co się nie sprzeciwia Elerodota poda- nióm i popiera wnioski Bocharda. Geograph, Sacra, Lib, IF. 724 = ZO — nia. W końcu, posunąwszy się ku Północy, ujrzał zwężające się morze, którego brzeg wschodni za- wracał się na południe. Rozpoznawszy przeto miej- scowość naprędce, gdy znalazł ujście wielkiej rze- ki, w najpółnocniejszym zatoki kącie, łatwo wziął ją za Tanais. W rzeczy samej, podług tamtoczaso- wych jeograficznych wiadomości, ta omyłka zdaje się bydź naturalną: gdy nie przyszło do odkrycia zalewu, Krym oblewającego ze strony północnej, czyli morza Azowskiego; kierunek znowu Dniepru odpowiadał podaniom 0 rzece 'Tanais. Tak więc Jazon popłynął w górę Dnieprem , którego stan wyższy wód, jaki był bezwątpienia w tej dawnej epoce, którego ślady są jeszcze do poznania, nie czy- nił tyle, co dopićro, zawad do żeglugi. Przybywszy do ujścia Prypeci, ukazało się wyraźne rozdwojenie koryta wielkiej rzeki, zachodnie zdało się wygodniej do celu prowadzić. Udali się więc w górę Prypecią. Rzeka ta, przy dawniejszej wód wysokości, łączy- ła się swym systematem, prawie z systematem hy- draulicznym Niemna, jakoż starożytni wiedzieli o tóm: Kustatyusz wody Dnieprowe mnićma bydź po- łączonemi z wodami Pentykapu, w związku będą- cemi z morzem Baltyckićm (1): niziny, któremi dziś idzie Kanał-Ogińskiego, wyraźnie były kotlinami wielkich jeziór, łączących wody Szczary z woda- Z O O O O OCE (a) Eustathius ad Dionys. Perieg. v. 515. | — 29 — mi Prypeci. Kto zna położenie topograficzne tych miejsc i rozważał ślady dawnego wód stanu na rze- kach wspomnianych, przychyli się do zdania nasze- go (1), nawet z łatwością osądzi, o możności prze- wleczenia statku, z jeziora, z górną częścią Jasiołdy rzeki połączonego, do Szczary, jeżeli statek posunął się w kierunku, dzisiejszego jeziora Świątnickiego. Jakoż w podaniach o podróży Argonautów , jest wzmianka o takowóm przewleczeniu statku. Do- stawszy się tym sposobem na systema hydrauliczne Niemna, łatwo z biegiem wody trafili do morza Baltyckiego. Zamiast więc odkrycia Kolchidy (2), znaleźli wybrzeże bursztynodajne: z opisów przeto i starowiecznych podań wpłynęli do morza rzeką, która się nazywać powinna Fridanem. Z morza tego wypłynęli na Ocean, trafili do Gades i powró- cili na morze Śrzódziemne, które im drogę do oj- czyzny ułatwiło. Takim sposobem wykładając krót- ką treść rzeczywistości, jaką w podróży Argonau- EE R A ANN (1) Uważyć przy tćm należy podania miejscowe i nieja- kieś odkrycia na błotach Pińskich, wykazujące, Że te, będąc za- lane wodą, łączyły się z systematem hydraulicznym Niemna, albo bardzo blizko do Szczary przytykały. Mówią, Że w la- tach suchych widziano ukazujące się z zatopów przody i tyły okrętów, rzeźbą ozdobione, Że znaleziono raz kotwicę wielką morską, i tym podobne. (a) Nie tajne nam są opisy jeograficzne Kolchidy: wiemy u Pliniusza: Rozdziały 5 i 10, Księgi VI; lecz to samo przeko- nywa o wielkiej rozciągłości tej bajecznej prawie krainy, tak, że można śmiało Ural do niej wliczyć, was GQ tów znajdujemy, przychodzimy do wiadomości wy- krycia, że starożytność bardzo dawno wiedziała o połączeniu drogą wodną morza Czarnego z Bal- tyckićm, o wybrzeżu bursztynodajnćm i rzece tam do morza wpadającej, której nadano nazwanie Eri- danus, na osnowie powieści o Faetona przygodzie i o bursztynie; o czóćm jeszcze mówić będziemy 22. Żeglarze greccy, w następnych czasach, zwie- niżej. dzali morze Czarne, przynajmniej brzeg jego euro- pejski. Wojownicy powracający z wojny trojańskiej, na lat przeszło 1284 przed Chrystusem, zapewne w celu szukania dla siebie miejsc, na osady sposo- bnych, przybyli do ujścia Dniepru, i tam osiąśdź musieli: gdyż pogrzebli popioły Achillesa, zabitego pod Troją, na jednej z wysp, którą nazywano Achil- lesową, inaczej Leuce i Makaron (1); noweżytni badacze rozumieją, że to jest wyspa teraz Fikonis- sa zwana (2). Osady nawet w tej stronie morza (1) Plin. Lib; VI.c. 15. in sect.27. „„Ante Boristhenem Achil- lea est supra dicta, eadem Leuce et Macaron appellata.” Pom- ponius Mela Lib. II, c.7: „Leuce Borysthenis ostio obiecta, par- va admodum et quod ibi Achilles situs est Achillea cognomine.” (2) Naruszewicz: Hist. Nar. Pol. T. I, str.7. Aloizy Osiń- ski: O Życiu i pismach Tadeusza Czackiego, Przypis N. 6. Przytoczony tam list Czackiego do Małachowskiego, Marszatka Sejm. datowany r. 1787, Lipca 51, z Jass, w którym powie- dziano: że się znajdował w Jassach L'Abbe Chevalier, Sekre- tarz poselstwa francuzkiego w Stambule, sławny z niedawne- go odkrycia grobu Achillesa... —» BĘ = Czarnego, znane w poźniejszych epokach, winny swój początek bardzo dawnym osadnikom (1), aztąd stosunki Dniepru z Grecyą, należą do odległej staro- żytności. Lecz gdybyśmy się lepiej obeznali z kra- jami i narodami, otaczającemi kolebkę Narodu Li- tewskiego, musimy wyłożyć nasze wyobrażenia o starożytnych niektórych narodach. | ooo p p CZ Sp b > ROZDZIAŁ IIL O Gymbrach. 2U. Naród Cymbrów należy do głębszej __ Uwagi. starożytności Europy i właściwe podania o nim nie doszły nas w zupełności, żebyśmy có$ pewnego o początkach i rozkrzewieniu się jego powiedzieć mogli. Są nawet pisarze, mający za bajeczny ten naród, dla powikłanych o nim wiadomości history- cznych. Lecz wyraźny jest domysł i powagą podań Herodota wspartych, że Cymbry byli nie czóm in- nóm, jak tylko Scytami, zdawna bardzo do Euro- py przez Wołgę dolną i Don zaszłemi, ato wtej (1) Lelewel: Dzieje Starożytne, str. 48, twierdzi o tych- że osad dawności. jeszcze porze, kiedyśmy uważali pierwsze wędrów- ki - «pał plemienia na północ i zachodo-północ, z Tybetu przedsiębrane ($$ 12, 13). Siedzieli oni nad Dnieprem, i mieli obszerne posiadłości nad brzegiem zachodnim morza Czarnego, i między rze- kami Dnieprem i Dniestrem. Byli narodem licznym i potężnym , zostawali pod rządami królów, mieli swoje ustawy towarzyskie, grody murowane i zna- komite grobowce królów, które leżały gdzieś nad 5 , i J8 Dniestrem (1). U nich-to panować musiał Król Bo- reas, znakomity władacz północnej strony wzglę- dem Grecyi, z którego córki Borysteny (2), rodził się Targitous, syn Jowisza, podług podań Greckich, pierwszy z królow Scytów właściwych, czyli ra- czej pierwszy władacz osadą Scytów królewskich, panującą nad innemi pokoleniami swego narodu. Do nich należał lud scytyjski, Beresteniłami zwany, bezwątpienia ten, który dał początek Scytom kró- lewskim, u których było starożytne cymbryjskie PREZESA SUAREJ 17)) 1 ży 7 ENETEIA (1) Herodot. Lib. IV. | (2) Właściwie, podług podań Greckich, Boreasza córki nazywały się: Upis, Loxo, Hekaerge. Caćlim. Hymn. zn De-- ' lum v. 292. Inne spłodzone z Orythyi były: Chione, Kleopa- tra; synowie zaś Zetes i Kalais; których nazywano Boreada- mi. .Apollodor. Bibl. III, 15. Pierwsze mają znaczenie w da- wnym języku naddnieprowskim: szczególniejszóm zaś to jest, że Upis w litewskiej mowie ma znaczenie i dziś używane U/p- pe, rzeka. — Drugie są czysto greckie, i do Greckiej Mytolo- gii należąi mają w niej znaczenia mytow. Tamte są rzek na- zwaniami starego świata. Loxo, indyjski wyraz, trzeci odno- sić się musi do Borysteny, czyli Dniepru. ; .. | G jka. LALA. 7 K 14 Aa Ju 70478 lśt 2) > 4 57 duuaz zało 1ewde W Jody veko SV eeka ź k PY ATRAPY Sbaryedm Zd, i zdr PZ ó a lguag pea "9 Aria | aaa po jej 4 PETR "fazę Gr 2272224 paadeky k PPR b 7” 2 Phnyadaden Jawa fko A imie X gów SĘ zi pa Luaej s” 4 pauli licea £ UadAi fu pe pkau 6 /o ponad ZZ PA m. rule rŁ mał tbi sf nA onało V: 00 p) ( Anya. f ' uaaaa ape Ź red. kw UG dy /. 48). | W ak. 54 panpór | r PE APR Han laedn id 14) BRO a phuwadła, Profesor WZ bzlym. Mudeceriy leec e torlaui zdbówa, c. edy ln ' karna KŁ; agZsiej exe podam w kle BMartmyj Pe Roz p BCh Movpneki eh ko wninaek taa A ir St s4 SM ę A /ła mea ve lato . lm zań | ZE 5a kaw Ay A te JĄ cwuDałka. / Ańrhrasia, » rd nz a jadę PPR R WC PCE pace j pla 7 PY ; fa. dawny, u ha miec 98" pole żenie ta» a era 7 udkenarn i . Pd tu i s ROŁ2 „łóęi: fapa yrafiżyrtea de złóme ża kd = 8 en łike. Lt A e naDoóe Amh" eetaa BAMNAA Aer " | | 4 ŚM do ngafne! kuz pa zuiałaj pe : he wyyry e prad fadokinitnwa. 3 Pory ce" jego peł mad jary Lerigk tępy 07 BIK, an /Mra'ea fra ha polnoc „p plertEuna) AGO Gw dj sdężSóm zagka A hu niy fayeho Nun ahcy Z ŁŻŁ A A tera mapa of ; ków Ad: OŚ SRÓSAA! Jud cańiu i Jam Lałę p ke knną Padwa 78 - feta, Met msc ekle mate , (22798, 4 moz aauł M dno 3 SU w, , Lame chce pu Macnee ug! Wewnaco Ik gpuzd ty gabiię, 1' Mya - Ay ew Tu w,emco Poe. fug keaeea m Try u Ra REG a. Ko. Zebya my ze” € zee; do ów 72) znał emy i ŁAD OGIO, bę et ep wt s Wale» Keep j ufa chec (8 do lacw skiej! gnó wr, ll sz € koś nią PŁĆ. KJ ł 0 Ro 4 DE Pr Pudluy /kemu im kuft Vaya) węjba . i jete” A” ty, R 79) SFA 4 rrr s ak: "JP . „E Ao M. JĄ. prynejpUL dnna Mlumh MDCAA uk nuda kro dA CA Nad ruad | paczo waj Gree) Prado iwa Orb. yk. Park 8] 20 1 Be! willa i | — En. — 83 z 'miastoBorysthenes. Badacze starożytności nowsij,słu- sznie postrzegają pokrewieństwo Cymbrów z Cel- tami i Skandynawamią ponieważ to się działo przez ż z A . LASSO ze > Scytów, połączających w swoję rodzinę te wszyst- kie narody. | +: Zł Nawół jest rzeczą za prawdą, zgodną Gwikie szą s | Sc, bardzo, że Ggmbry, zostawiwszy na L2 ) JJ s » » ś © RAKI *717L- 3% « vb wschodzie-południu kraj swój zaomeeóm, pod no-24 wych królów dynastyą , od Iargitousa początek biorącą, zaczynającą słynąć pod imieniem Scytów, z Azyl przeniesionóm świeżo zapewne, w znacznej ***.e;: «i liczbie wywędrowali na zachody gdzie dali początek Celtóm i narodóm rozmaicie narzeczonym, a w zna- czniejszej części osiedli nad morzem Baltyckićm, gdzie, następnie rozmnożywszy się, zajęli dzisiejsze kraje: Holsztyn, Meklemburg, Danią, wyspy przy- ległe i część wybrzeża wschodniego morza Baltyc- | kiego, między ujściami Wisły i Dźwiny ciągnącego się. Nie potrzeba nato dowodów: gdyż wyraźnie mówią dzieje spomnionych krajów. Nasz znowu dziejopis 5tryjkowski, popiera to samo śswojemi Źrzódłami historycznemi, z których czerpał (1). Na- stępnie Hartknoch, idąc za świadectwem wiary go- dnych pisarzów kronik pruskich, szczególnie Ka- spra Dankwerta, sam będąc należytym znawcą rze- (1) Xięga II, str. 28 i'dalsze, wydanie Bohomolca, Dz. Star. Nar. Lit. T. 11. 5 ; K_- m woz A „+ . 4 ; ; — 34 — „me La .* czy pruskich, pracowity ten badacz i wykrywca prawd historycznych, z przekonaniem zupełnćm twierdzi, że Cymbry siedzieli na ziemi, przez Prus- sów poźniej zamieszkałej, i tam się nazywać mieli Sembi, od czego poszło nazwanie jednej prowijńcyi pruskiej Sembia, czyli inaczej Semlandya (1). Nie- potrzeba takoż dowodów, że Germani starożytni (2), byli, jeżeli nie pochodzącemi wprost, to pokrewne- . r L) . B . . mi Cymbróms od czasu ich przeniesienia się na za- " chód Europy (5); co przypadło, bez zaprzeczenia, blizko po roku 650 przed Chrystusem, kiedy ucichać Ganbrew poczęły na wschodzie najezdnicze Cynbzósy przed- sięwzięcia (4). 25. Było przeznaczeniem narodu Cymbrów,żęgzna- . RJ 77 gleni jakąś ważną przyczyną, opuścić musieli brzegi morza Baltyckiego, posiedziawszy nad nićm pięć, czy więcej trochę, wieków. Bsęzyczyna ta była wy* padkiem fizycznym, zdarzonym w tej stronie pół- nocnej Europy, który opustoszył krainy płazkie, nad morzem rozciągające się, od Zundu ku ujścióm (1) Alt und neues Preussen, oder Preussische Histori- en, etc. (2) German pochodzi od Gera, wojna po starogermańsku. (5) Obaczyć: Historisch kritischer Beitrag zur Slawischen Literatur. Warschau 1822. S. 136. (4) Lelewel: Badania we względzie Jeografii, Xięga IV, paragraf XV. ==" * sę r. (4) ENIE YW R kodak "= mew mac, | Oy m 1 - M ĄAI TYA Tm E * Odry i dalej na północ. Był to wylew okropny KU u PR yyy ; 3 "2 z . . d ; 3 * wód, czy] jakoweś wystąpienie z brzegów samego /4 | morza (1). Szczególny ten wypadek, przydarzony na ziemi, nasz przedmiot z bliska interessującej, zasługuje, abyśmy nad nim uczynili postrzeżenia historyczne. Hartknoch z powziętych podań miej- scowych i obejrzeń naocznych, jest zupełnie o rze- czywistości tego przekonany; nie raz przeto $po- mina, że wielkie wylewy morza, sprawione przez skutek silnych i długo-trwających wiatrów półno- cnych, porobiły niemałe odmiany w położeniu i ti- gurze wybrzeży morza Baltyckiego , wzdfuź całej Prussyi. Szczególnie zaś starał się zachować pa- mięć o tej wielkiej cymbryjskiej powodzi, czyli potopie miejscowym, z dawnych bardzo podań po- czerpffigtą, u kronikarza pruskiego Joachima Ro- senzweiga; przytoczoną (2), którego Stryjkowski musiał mieć pod ręką, będąc w Królewcu, gdzie za- pewne pisał pierwsze księgi swojej kroniki. Zacho- dzi wszelako trudność w wyrozumieniu daty, kiedy się to przytraliło: mówiąc bowiem Rosenzweig, o rzeczach, odnoszących się do daty poprzedzającej, więcej jak wiekiem erę zwyczajną, raptem kła- dzie rok 1190, i mówi o tej powodzi, która, podług jego opowiadań, poprzedzić miała pobyt Prussów (1) Plutarchus, in Mario. Strabo VII, p. 295. Oraz prze- zeń przytoczeni Ephorus i Clitarchus. (2) U Hartknocha 1. c. z* LagL4 4 Z +. c 11. r '. sprzeczność tego miejsca, czy teź omyłkę piszącego, a= SZ nad morzem Baltyckićm (1). Stryjkowski prawdo- wyraźnie zdaje się poprawiać: ponieważ naznacza epokę wyjścia Cymbrów: prowadząc ich prosto znad morza Baltyckiego do lylliryi, gdzie pod Nort- beją pierwszykroć walczą z Rzymianami, któremi dowodził prokonsul tameczny Cyrus-Kyfrbf, co przypada na rok przed Chrystusem 1g0 (2). Z tego wynika postrzeżenie omyłki byłej u Rosenzweiga, czy też mylnie wypisanej w exemplarzach, które Hartknoch i Praetorius mieli pod ręką, a zapewne i Stryjkowski, przez omyłkowe dodanie jednej la- | seczki do liczby 190. Burze te, według podań w kro- nikach zapisanych, trwając przez lat 12, ciągle pra- ! wie, opustoszyły wybrzeża zachodnie morza - mit kiego i niepojęte odmiany w ich figurze zróbiły: zaginęły wyspy przybrzeżne, części lądn-zapadły, inne utworzyły się postaci cyplów , ujścia rzek | zmieniły swoje kierunki, powstały zatopy nadbrze- Źne i inne rozliczne, tym zmianom towarzyszące za- szły okoliczności (5). Szeroko rozpostarta klęska (1) Kronika Rosenzweiga uważa się dziś za zaginioną; rze- czy tu z niej wyjęte, znajdują się u Praetoriusa: Preussische | Schaubiihne, sive Deliciae Prussiae. Rękop., oryginał w Ar- chiw. Berliń. (2) Ujrzymy trochę niżej, że te walki z Rzymianami, w 160 roku przed Chr. początek wzięły. Lecz to założeniu naszemu więcej jeszcze daje wsparcia. (35) Obaczyć Kaspra Henneberger: Preussische Landtafel. 17%%3 tł © 4 wa dł Ro takowa, naturalnie wyprzeć musiała , tamtoczaso- wych mieszkańców nadbrzeży morza Baltyckiego, z ich siedliska, któremi byli Cymbry. 'To więc ich znagliło nasamprzód do usunięcia się ku wscho- dowi, a poźniej do szukania osad aż w Illiryi. Nie powrócili oni na wschód, zkąd byli przyszli, ani osiedli między górną Wisłą i Bugiem, lecz bezza- wodnie znagleni byli przebierać się za Karpaty, po niejakióm probowaniu iścia na wschód. Ją na- glącą przyczyną była obawa Scytów, albo narodów stwa. 20. Odmiany jeograficzno-fizyczne wró- Zmiana z Nd ę i ; , miejsc i fi- żnych częściach kraju pruskiego i całego zycznej ich r, . . ( z . . orm c wybrzeża aż do Dźwiny i dalej, że nieje- „Am dnokrotnie zachodziły, o tćm pełno podań i postrze- c 7 . ; 5 B h , „ żeń: wyspy zaginęły, inne z lądemsię połączyły, in- ne części lądu oder wały się i zatonęły. Brzegi się zni- c ł . . . © b 4.5 . Żyły, miejscami podniosły. Morze wyrzuca niekiedy szczątki winnych latorośli, które niegdyś rość mu= siały na wyspach, nie bardzo odległych od lądu te- raźniejszego; w innych miejscach, odległych dość od morza, znajdowano pod warstą ziemi nanośnej, kotwice iszczątki okrętów ; w wielu miejscach nad morzem, pod warstą piasku żelaznemi cząst- 1595. fol. Von den alten Preussen und der Abtheilung des Landes 1584, śto. będących w ruchu, po upadku Scytyjskiego króle- ZAK u kami przejętego, natrafiają czarną roślinną ziemię, aw niej sztuki drzewa ogromne, do 80 stop dłu- gości, bez rdzenia, gałęzi, sęków, słojów, roślinie- nie roczne okazujących, napojone w części witrio- lem, lecz nie skamieniałe. Te drzewa, niewytłó- maczone jeszcze przez badaczów przyrodzenia, lecz na lekkie wejrzenie i bezrozbiorowe,osądzone za ko- palne utwory, naśladujące drzewo ; są w istocie byłemi drzewami, rosnącemi palmami na tej ziemi niegdyś, w której wnętrzu całe się lasy jeszcze do- tąd ukrywają. Niekiedy do trzasek zgniłych tego drzewa przyczepione się znajdują kawałki burszty- nu, co sprawdza mniemanie starożytne, że świeży bursztyn bywa przylgnięty do kory jodłowej (1). Sam ów bursztyn, słusznie zagadką przyrodzenia nazwany, dowodaliif żel; formacyą ziemi na- szej, zwłaszcza nadmorskiej. Zkądinąd wybrzeża te nie są wolne od wypadków wulkanicznych, któ- rych związek z gwałtownemi wzruszeniami atmo- sfery; jest dowiedzioną rzeczą. Wiemy z kronik pruskich, że było trzęsienie ziemi w roku 1305 (2) Sam stan morza Baltyckiego uległ wielkiej odmia- nie, przez zniżenie się o kilka, można powiedzieć, sążni (3), po epoce formacyi lądów, oblanych syste- a ZE R WE ZNA 4 [4 * (1) Kotzebue: Preussens iiliere Geschichte. M 30, 51. (2) Hartknoch: I e. s. 296. (5) Celsius i Dalin, szwedzcy dziejopisowie, twierdzą, źe morze Baltyckie zniżyło się o 15 sąźni. A.OŚR R mem hydraulicznćm wód do niego płynących. Te ślady są wyraźne nagłębokićm wrznięciu się rzek 27. Te wszystkie odmiany fizyczne, wpływały ró- znaczniejszych. żnemi epokami, na odmiany mieszkańców tej ziemi, jeżeli oni byli w głębokich «wiekach przeszłości. Wątpić przecie nie należy, że Cymbry, nie pierw- szymi byli ladźmi, którym ziemie litewskie przy- tułek dały. My nawet za rzecz podobną do prawdy uważać będziemy, że te ziemie, zwłaszcza przy- leglejsze morzu, jak Prussya, miały swoich abo- rigenów, czyli pierwobytnych mieszkańcow, z któ- remi Cymbry byli się poznajomili. Czytelnik w na- stępnych rozdziałach tej xięgi znajdzie udowod- nienia bliższe tego. 'Teraz do artykułu o Cym- brach pozostaje tylko dodadź następne uwagi. 20. Podobało się Lelewelowi, jakośmyjuź p, żyli wzmienili, nazwać Cymbrów, czyli Ki- Ra” bla "SA merów, bałamuinym Greków wymysłem (a), cho- ciaż to czytał w Herodocie, i sam nie raz powiadał, Że prawdorzeczność tego dziejopisa jest prawdzi- wie historyczną; my przecież, trzymając się słów Herodota i opierając się na badaniach uczonych sta- rożytników, przyznajemy Cymbrów za naród go- (1) Wiadomość o narodach w Europie będących, str. 2. PY |. RMME szczący niegdyś w Prussyi, i który mógł nawet zo0- stawić zabytki swej mowy i spowinowacenia się z pierwobytnymi mieszkańcami wybrzeży naszych morza Baltyckiego. Imie zaś uwiecznił swoje na- zwiskami dotąd niezałartemi. Lecz dalsze bada- nia, udowodniające płonność mniemania szanow- nego dziejopisa e, zaprowadziłyhy nas zada- leko od celu naszego; poprzestaniemy na niektó- rych tylko. Że Cymbrów czyli Kimerów narod nie był i nie jest bajecznym, mimo wojen jego z Rzy- mianami, których opisywacze mogli zasłużyć na za- rzut, że tćóm nazwaniem utytułowali hordy dzi- kich Germanów nadbaltyckich; mamy zabytek tego narodu nie wątpliwy. We Włoszech,niedaleko We- rony, na dolinie, położonej między Weroną i T'ren- tem, mają bydź dotąd potomkowie dawnych Cymbrów, tych samych, którzy, wyszedłszy znad morza Baltyckiego, wsławili się zwycięztwem, od- niesionómm nad konsulem Cepionem, roku 169g przed Chrystusem. Biornsthel, autor szwedzki, li- czy ich ludność teraźniejszą do 60,000 głów. Ma to bydź lud bardzo odosobniający się od innych mieszkańców tamecznych i dochowujący wiele szczegółów, charakteryzujących jego dawną naro- dowość. Senator wenecki, Morosini, posiada xięgę, traktującą oich języku i pochodzeniu (2). W po- (2) Origines Gauloises par La Tour d Auvergne Gorret.Ed. 2504 Hamb. p. 192. 195. zan. WE ; Mać wieściach ludu prostego, w języku litewskim opo- wiadanych , których zebrałem nie mało, znajduję mowę o ludzie jakimś, zwanym Kimbarej, w licz- bie pojedyńczej Kimbaras, który był tułackim i kradnącym konie. Zrazu mieściłem lud ten pod rubrykę Cyganów, lecz kiedy następnie przyszło | badanie rozszćrzyć otym narodzie, obcym na na- szej ziemi (5), przekonałem się, że w powieściach o innym wcale jest mowa. Są teź i familije uczci- wej szlachty w Litwie,Kimbarów nazwisko noszące. To wszystko naprowadza na ślad, że owi Sembo- wie CymbryjscyyPruscy mieszkańcy, zostawili po- koleń swoich szczątki na ziemi litewskiej, aż do na- szych czasow dotrwałe. © ROZDZIAŁ IV. O Scytach, Sarmatach, Alanach, Ro- xolanach 1 Roxanach. ć i ; Cc 4 €_< 8 .17* , . Jużeśmy wyżej namienili, że Ścyci Scyty” skąd ę : ME zli, są narodem ledwie nienajstarożytniej- _ Z szym w Europie, przyjście ich z Azyi przez dolną (5) Rys historyczny narodu Cygańskiego, Wilno, 1850. w druk, Ant. Marcinowskiego. )Ą ; "me 41: Wach " j 4% |. </ Ua" Wyeth część Donu, ginie w kolebce narodów Europej- skich. Już w roku 1540 przed Chrystusem byli oni bardzo liczni i potężni; zajmowali wówczas ujście Dniepru i Tauridę (1). Następnie rozpostrzenia- lisię w Europie na różne strony pod nazwaniami Cymbrów , Celtów i różnie inaczej. Szczególnie od roku 665 przed Chrystusem; kiedy Cymbrów nazwanie na wschodzie zniknęło, ludność, potęga i obszerność posiadłości Scytów urosły do najwyż- 50. Ścytyjskie pokolenie roda ludzkiego szego stopnia (2). BPostrzeżenia odznacza się osobnemi cechami fizyogno- _* Scytach. micznemi, bardzo wyraźnemi i jest najpiękniejszćm w przyrodzeniu człowieka: włosy płowe , z dzie- ciństwa światlejsze, poźniej ciemniejące, aż do bru- dno-bistrowego koloru, oczy niebieskie; ciało zu- pełnie białe, bróda gęsto zarastająca; skład twarzy nadobny, bardzo foremny; wzrost spory, wysmukły, ruch majestatyczny; siła muszkularna wielka; tem- perament zbliżony do krwistego. Taki opis cech rodowych Ścytyjskich wywiązuje się z powieści He- rodota , który sam osobiście podróżował między 91. Posiadłości Scytów, albo raczej rozległość kraju, tym narodem. ©). (1) Diodor. Sicul. Lib. II, e. 27, (2) Dissertatio Baieri de Situ Ścythiae inCommentt. Acad, Sc. Petropol, T. 1. (3) mid Xnanu WR) Pn nu | i pz | == mw w=mwa i RET M 0 2 — 4 — 4 po którym się snuli, ograniczała się rzeką Donem, 4 . morzem Azowskićm i Czarnćm, Dunajem, pusty- ". niami górzystemi od Dunaju do źródeł Dniestru cią- h - gnącemi się, dalej linią przeprowadzoną w tymże 3 $ - . 7 c 1] R . pa prawie kierunku, do równo-leżnika 52 stopni szć-*« z” rokości, który aż do przecięcia się z Donem zamy- _* (X kał te przedziały od północy; wściąż za tómi lini- « . + . D . w ami snuły się półdzikie narody , Neurami zwane, 4 * mieszkańcy lasow, którzy nigdy nie przechodzili * w poliste strony Ścytyl. po 52. Naród Ścytów dzielił się na rozmaite pokole- Pera A Ę nia, czyli klassy, jednakże dwa główne były, to jest: . . « . . . . c KJ n rolnicy i koczujący. Pierwsi mieli wyższy stopień mne, cywilizacyi, budowali stałe mieszkania, byli wzo- = u rem poczciwości k dobrych obyczajów; bardzo pra- cowici, wielką zbaża obfitość z uprawy roli otrzy- mujący, którego udzielali innym pokołenióm. Po-* „e tv żył Aaa uwckemo, bytem ich były kraje zobustron Dniepru, ku tej 2 rzece zbliżone. A CZY: sh jexjna , RC r . ć . . kretevoskty "zYwRa,] w której król przemieszkiwał, rozkazujący całemu narodowi. Dalsze pokolenia koczowały po rozległych przestrzeniach, całe po- c . . . « , . żywienie dostające z chowania trzód, z dobrowolnie fteczyma rosnących produktów roślianych, oraz z polowania i rybołowstwa; zboża dostawali u ziomków swych Z PA ZPA 8ŁH4—4 Po .2 rolników, w zamian za bydlęta. Byli oni wszyscy , dość gościnni i ludzkość postrzegający, jednakże 7 LJ ZA EK TĘ (pr Lla= 4 4 m — 44 — LJ ; ; p mniej ucywilizowani od tamtych, z przyczyny swojego Życia sposobu. 30 -. x <£ w > + * "o. . Od bardzo dawnych wieków,Grecy weszli w sto- t * sunki z pobrzeźnemi morza Czarnego Scytami. Po- Ę- „ Ydwiadają, że Neoptolem, pierwszy zakładać począł i stałe siedliska Greków , nasamprzód nad ujściem h *-' Dniestru, potóm i Dniepru. To dało początek _ greckim emporióm czyli zakładóm handlowym, które, w siódmym juź wieku przed Chrystusem, A zakwitać poczęły i następnie urosły w bogactwa, a jak Olbija, Heraklea, Cherson i inne. W ogólności, Scyci cierpieli pomiędzy sobą handlarzy obcego „1 narodu, będąc ze zwyczaju gościnnymi; stosunki ich s» .* zsąsiedniemi narodami były zawsze przyjacielskie; gdyż podlegając zwierzchnictwu jednego króla, , * który nie miał w zamiarze nigdy ujarzmiania ob- cych narodów, łatwo się mogli w spokojności za- . /, chować względem jakiego bądź narodu sąsiedniego. | 54, Gódzrafia Zwyczaje, obyczaje i religią Scytów 2" : Ścytyt. 7 opisał po części Herodot: niedostarcza- ją one światła żadnego do naszego. przedmiotu. Więcej się widzi bydź interesującą geografia Scytyi, jakkolwiek ona niedostatecznie wyrażoną jest w hi- . storyi Herodota. Na północo-zachodzie względem Scytyi właściwej, znajdowała się kraina Gerrów, Fx dał <a uaożiczaj "pe Ra - mam | | — Ta („u —. paw ad | mód nika LE "IE Fm m ATTY em; gdzie były grobowce królów (1). Przez nią płynął Dniepr i tam dopićro zaczynał bydź żeglowny; ztej samej krainy wypływała rzeka takoż Gerros, która, połączywszy się z rzeką Hypakyris, wpadała do zatoki Karkinickiej, gdzie leżało i miasto Karki- * nitis (2). Rzeka ta odgraniczała od północno-zacho-» dniej strony pustynie Grerrów, od nieznanych kra- jów i przepływała przez kraje Scytów A Nomadów, biorąc początek w krainie Gerrów. Do tej krainy od ujścia Dniepru liczy Herodot 40 dni żeglugi, które podług rachuby Lelewela (5) wynosić po- winny 4,000 stadiów. Więc ta kraina przypada na okolice Rohaczewa i wyżej. Rzeki tego nazwa- nia szukano usilnie i nie możfa wyznaczyć: nam się zdaje że ona bydź powinna teraźniejszą Deszną, a Hypakyris, będzie rzeką Seym. Rzeki te, łączą- ce się z sobą przed ujściem do Dniepru, w istocie, w cale różnych stronach mają źródła, jak i Hero- dot znać daje. Odnogą wzmienioną, będzie Dnie-. pru wówczas znajome koryto lewe, czyli były znać niegdyś zalew, na płaski brzeg lewy. Mia- stem zaś Karkinitis, Kijow teraźniejszy. Za Deszną teź poczyna się kraj kurhanów i koło Rohaczewa największe ich mnóstwo, częścią skupionych na je- dnej przestrzeni, częścią porozrzucanych, rozmaitej (1) Herodot. Lib. IV. c. 71. (2) Ibid c. 19 55. (5) Badan, we względzie Geogr. xięga III, $ 16, 29 Ą s w / Ra * bar 6 PORY gf . wielkości , tak, Że cała ta przestrzeń kraju, zda- je się bydź ogromnym fmentarzem (4). Herodot powiada, źegroby królow scytyjskich są uQierrów, którzy w ostatecznych Grerrach mieszkają 1 w gro- bowcach. Był więc lud scytyjski Gerrów, (rrobo- kopaczow, zamieszkujących ten kraj lesisty, fmen- tarz całego narodu, kasta jakaś Scytów. 90. Inne rzeki Ścytyi łatwiejsze są do poznania, mimo swych nazwań zgręczonych: Ister, dziś Dunaj; "Tyras, dziś Dniestr; Hypanis, dziś Boh; (te dwie wypływały z krainy zajętej przez Koczowiska Mi- zonów); Borystenes, dziś Dniepr; napróżno nie- którzy badacze starożytności, zadawali sobie pracy, w wyśledzeniu początku nazwania tej rzeki zna- komitej, które się wyłożyć teraz nie da, będąc mytycznóm, z mytologii scytyjskiej wziętćm, której nie znamy;zdaje się jednak, że spływa się ono z ubó- stwionym Boreaszem i córką jego Borysteną, Żoną Jowisza Scytyjskiego, jakośmy wyżej mamięnili ($. 12). Pantikapes najpodobniej do prawdy będzie, dzisiejszy Prypeć , łącząca systema hydrauliczne mórz Baltyckiego i Czaraego. Nazwanie to w je- ografii Scytyi nie do jednej rzeki ściągać się mu- 'siało, ani do jednego miejsca: ponieważ wićmy, że dzisiejsza twierdza Kercz, leży na rozwalinach (4) Dodatek Vlty. go 2 —— m r zzz "TF p TOY R | | | | mał 8720/04 miasta Pantikapacon (1). Również przeczyć nić ma powodu, żeby rzeka dziś zwana Końskie- Wody nie- była kiedyś Pantikapes nazywaną przez Greków. Lecz między Hypakyris i Pantikapes, Prypecią, czyli na obu brzegach Dniepru, na linii między Daturynem i Mozyrem byli Ścyci rolnicy, a za drugą Pantikapes, Końskiemi-Wodami, na północ pasterze; pecuarii, czyli Nomady. 'Tym sposobem według podobieństwa i natury ziemi rozmieścić te klassy Scytów można właściwszym sposobem, | niżeli biorąc za.te rzeki Sinie-Wody i Kalanczak; nie możnaby tego dokazać z taką miejsca zgodno- ścią, zwłaszcza dla pasterzy nie znaleźlibyśmy miej- sca, na każdą porę roku wygodnego za Kalanczu- . : fp Naostatek Tanais, dziś Don; Hygris, dziś A | Doniec. 36. W rozległej Ścytyi RTainie mieszkały ludy ob- <BR | cych takoż narodów, cierpianych pomiędzy $ Ścytami, ** szczególnie greccy osadnicy i narody z nimi w sto- sunkach lub pokrewieństwie będące, jak naprzy- kład Gelony, którzy mieli osadę swoję na północ krainy dęte. za lewym brzegiem Dniepru mie- szkającjpły, pomiędzy Budynami. Ci, skojarzeni kd z tamtymi, sąsiedzili ze SŚcytami zawsze w pokoju EE POPIP i dobrej zgodzie. Jak równie od południa Gety, (1) Pomponius Mela Lib, II, c. 1. 1, 5, 5. da "TZRĆ ta którzy ku Dunajowi byli. Od zachodu snały się leśne pokolenia Neurów, o których nić mamy obja- śniających badań, z jakiegoby plemienia pochodzili. Słynęły o nich powieści, że pewnych czasów prze- mieniali się w wilków iznowu do ludzkiej postaci powracali, które w podaniach gminnych naszego * kraju dochowały się dotąd, jakośmy w tomie po- przednim tego pisma widzieli pod artykułem Wil- kats (ste: . Zapewne początek tego mniema- nia dziwacznego poszedł ztąd, że Neurowie, w pe- wnych porach roku głodem przyciśnieni , wypa- dali z lasów swoich ichwytali bydlęta 5cytóm pa- sterzóm. Na północy Scytyi mieszkali Grelony i Bu- dyny, aż do Donu. Za Donem aż do morza byli Sarmaci, od wschodu Scytóm sąsiedzący. Państwo "Scytów było potężne, ludne ispokojne. Lecz te błogie położenie narodu wzięło swój koniec na- reście, według porządkfiŚrzeczy ludzkich, zniko- |44*- mych, jak sami ludzie. Koczujący Scyci,zrazu dalecy od stosunków z przybyszami greckiemi, Zawsze usuwający się od miejsc stale zamieszkałych , po- częli przyjmować pomiędzy siebie tych gości, po- częli nabywać odnich produkta ucywilizowanego świata. Sami Ścyci, rolnicy, nie byli wolni od tej zarazy , jakkolwiek zrazu oziębłćm okiem poglą- dali na błyskotki i przysmaczki, morzem nawiezione. Koczownicy w ostatku, podeptawszy dawne oby- czaje i ustawy, zalewali swoją ludnością osady rol- Ź. R 6, 4 WEZ: daalnk nai A ret ś MODE byka pry Any dk f oteten jas akg AaYAK,, Dyk goń k 0 (rol, AL putceao u, ze , hece, |» olski R | Se VE ALAN 2" Aa. nak let Lau dać . FD znad 7 » sh mma ę _ ków "4 | INA- Ni, wy af ne 21 © GG - ky , * Pen) on baudkióaz. f lud, "PARA nkóny u PP IE 4 WYS Ą | Jopfósyeć ben | Ah udadnane / ; ( "PSE RCA nof d „zk ta ; eg TROGk Ę Z A Eo A abycnoł Pomoca .„dlwiałnać , że wiek 0 <A cwi jo) 6 goić Śro a Ż alty R URAZ » 5 „a Krk, „a 3 ata P4U/X | sog) | /La hu lobia aełaia dy amy ko K OC m6 pozawolii k | / M gym vkpg, WY lula dA, zkui Z i s że z 3 2 ANI 08 : 8 * = UA aumia s aty” 49 kęc<z . tTuńąsZz 1423 ników, utworzyły się bezprawia, wylęgły się nie- porządki i zamieszania krajowe: naczelnicy, kapłani, sędziowie, zniknęli. Poczęły się nieporządnych kup ludów natłoki, przelewy krwi istarcia się niepo- hamowanych namiętności. VWówczas osady greckie zakwitły i wzięły przewagę nad Ścytami upadłymi. Lecz upadek tego narodu ma swój MINY po- czątek od epoki najścia Persów na Scytlyą. 57. Około roku 520 przed Chrystusem 7e7'usta za- ; machy na Scy- panował nad Scytami Indatyrs, monarcha __*%% dumny, okrótny i mało mający rozumu. Pogardzał on Grekami i Persami, dla tego, że byli z obcego narodu; ci ze swojej strony Scytami gardzili, jako barbarzyńcami. Wszelako potęga jeszcze Scytów i znaczenie na szali politycznej musiały bydź nie- ł . [> D a | © „3 ; 1 małe: ponieważ Dariusz, król perski, żądał przy- mierza z Indatyrsem, ichciał córkę jego pojąć za żonę. Lecz posłowie perscy byli ze wzgardą odprawieni, ręka królewny odmówiona. 30. Mszcząc się za taką zniewagę, potężny władacz Wschodu, rozkazał Ariamnowi rządzcy Kappadocyi, uczynić wyprawę morską na Ścyłów. Ten, we 30 galer, na dwóch panktach wylądowawszy,poraził ich ogromnie, zabrał znaczne zdobycze i niewolników, między któremi był i brat królewski. O Spuściwszy nieco czasu, gdy Ścyci nie mieli się Dz, Star. Nar. Lit, T. II. 4 0 m Z <a RE "a> any nośet wcale do Soekćć, sam Dariusz z ogromnemi siłami wyciągnął przeciw Indatyrsowi,: w roku 514 przed Chrystusem. Zastępy perskie przeszły do Eu- ropy, wsparte sprzymierzeńcami greckimi posu- nęły się ku Dunajowi. Przeprawiły się przez tę rzekę po moście, z niezmierną pracą zbudowanym, gdzieś blisko dzisiejszej Isakczy, którego straż po- wierzona była Grekóm. Scyci ze swojej strony ułożyli mądry plan obrony: obesłali na sam przód swoich sąsiad i sprzymierzeńców, wzywając do walki ze spólnym nieprzyjacielem, sami zaś opu- ścili całkowicie okolice zadniestrzańskie, opusto= szywszy miejsca, któreby Persy zająć mogli, i ciągle ustępując przed ich wojskiem, toż samo postrze- gali. Siły swoje wojenne podzielili na dwa od- działy, będące pod dowodztwem dwóch osobnych wodzów, którzy działać powinni byli podług umó- wionego planu. Ponieważ nieprzyjaciel i dzielne inależycie w rynsztunek opatrzone miał zastępy, nie stawali więc nigdzie Ścyci do rozprawy, lecz uwodząc zmyślonemi przygotowaniami do bitwy starowczej, i napadani z bokow iztyłu, tozbliska, to z daleka grożąc, zmuszali nieprzyjaciela do pręd- kiego iścia, z całą ciężkością niezmiernych jego zasobów. Tym sposobem zniewolili Dariusza do prędkiego przebycia całej Ścytyi, do przepraw przez wielkie rzeki Dniestr, Boh, Dniepr i Doniec, zawsze urywając, zawsze niszcząc, oddziały oder- mb Wh PET PR RETE <Ż I a BE wane i zasoby pozostające, lub zbłąkane w stepach. Z, drugiej strony król perski, jak powiada Herodot, uwiedziony pochlebstwami dworzan swoich, zda- wał się wtórować zamiarom Scytów, przez zapęd nieuwaźny. Napróżźno Artaban brat jego, starał się przekładać nieużyteczność poświęcenia siedm- kroćstotysiącznego wojska, w krajach nieznajomych, ogołoconych ze wszystkiego, bezwodnych po więk- szej części, gdzie niedostatek potrzeb więcej za- grażał od oręża nieprzyjaciół. Napróżno ten wodz gorliwy, mimo rad swoich odrzucenia, czynił usi- łowania w ocalenia wojska, walecznością, dobróćm urządzeniem porządku, wytrwania pośród najwięk- szych przeciwności dając przykłady; ogromna armija Dariusza od strat niezmiernych ocaloną bydź nie mogła. Król ten koniecznie pragnął dotrzeć do o- statnich przedziałów Ścytyi. Zaszedł więc aż do krainy Gelonów i Budynów, w której dopićro pierwszy raz miał dziką radość zniszczenia kil- ku grodów warownych. Ale za to, niedostatek wszelkich potrzeb zmusił do odwrotu, tąż samą drogą, którą przyszło wojsko. Za szczęście w o- —— + mapy BRM statka poczytał dla siebie dumny monarcha, że po śpiesznym odwrocie uratował się z resztkami wojska ogromnego, przebywając Dunaj po tym sa- mym moście, który zbudował, i który szczęśliwym tylko trafem ocalał , inaczejby ostateczna ruina spotkała Persów. f(v) fr 41 wyly a Śri Ja Zna ggg 60 so. 28 — BZ — 40. Nie udało się wprawdzie Dariuszowi ponękanie Scytów, jakby sobie życzył: lecz to przedsięwzięcie mściwego króla, wywarło wpływ znaczny na we- wnętrzne okoliczności Ścytyi. Jakoż odtej epoki, chylić się ona poczęła znacznie do upadku. Za- pewne Persy, sprzyjając Grekóm, osadnikóm w Ścy- tyi, podtrzymywali ich tam przewagę, dążącą do zniszczenia dawnych porządków krajowych, i podali zręczność narodóm obcym do wywierania działań, do tegoż celu dążących. 41. Upadek Scy- Geci, lud pelazgickiego rozrodu, nie o- 22 mieszkali posuwać się ku Dniestrowi, mieszając się pomiędzy hordy Scytów koczo- wniczych , lub walcząc z niektóremi z nich, lub wspierając jedne przeciw drugim. Trakowie,pokre- wni tamtym, w czwartym takoż wieku przed Chry- stusem, nasunęli się od Dunaju do Scytyi, nad którą nabrali niejakiejś przewagi, izapewneby na długie lata utworzyli tam państwo swojego kształtu, gdyby nie doznali pogromu od Gallów około rokn 5go0. Następnie, od roku 558 przed Chrystusem, byt po- lityczny królestwa Macedońskiego począł wzrastać pod królem Filippem, którego przewaga nad Grecyą, wzniosła się do tego stopnia znaczenia, Że narody Scytyi, będące w bliskich stosunkach, z tamecznymi osadnikami greckimi, doznały wpływu władzy jego + 1% 24% n 406411 % Raj. 3 „% .* «sz ” ak BB m nad sobą. Nie było przecie to ciężenie znoszonóćm długo: albowiem znajdujemy pamiątkę w dziejach, o zajściu narodów Ścytyjskich z Alexandrem synem i następcąFilippa, w któróm Macedoni, pod wodzem Sapirionem utracili 50,000 wojska (1); lecz na= stępnie znaleźli się przymuszonymi szukać pokoju jprzymierza u Alexandra, a poźniej gdy świetna wyprawa tego monarchy do Azyi stała się głośną, Scyci, uciśnięci zostawali już pod poięgą macedoń- ską i mocno napasto wani od narodów zadońskich (2). 42. Takich rzeczy koleją narodowe urządzenia i byt polityczny starożytnych Scytów upadł znacznie w czwartym wieku przed Chrystusem, ludy zaś, składające ten ogromny naród, jedne usunęły się do Azyi, inne wgłąb Europy pierzchnęły, przej- mując inne nazwania, inne obyczaje i mowę. Resztki przecie Scytów, w znaczenin istotnóm tego nazwania trwały na wschodzie do wieku drugiego przed Chrystusem: wiómy albowiem z dziejów, że w roku 130 przed naszą erą, lud Ścytyjski, pod imie- niem Saków znany, wyprawiał się z Tracyi na Par- tów iz tej okoliczności ostatek tego narodu prze- szedł do Azyi. Iiecz Taury, czyli pokolenie Scy- tów starożytne, mieszkające w Tauryce , dzisiej- szym Krymie, trwało jeszcze na miejscu nieco za rok 115-ty przed Chrystusem. EE PO A O A A PRE, (1) Justin. II, 5; XII, 2; XXXVII, 3. (2) Arrian, Exp, Alex. III, 50. IV, 5. 39 WRA, "| RA 45. O Sarmatach Pozniknieniu potęgi Ścytów , imie Sarmatów stało się głośnóm i zatarło zupełnie imie tamtych. Począwszy od Herodota do naszych cza- sów, wszyscy historycy, wszyscy jeograłowie, wszyscy badacze starożytności, o żadnym staro- ZŻytnym narodzie nie pisali więcej, jak o Sarma- tach, i o żadnym pewności mniej nie zostawili/)Naj- zgodniej, zdaje się, z prawdą ci twierdzili, którzy pod zbiorowóm nazwaniem Sarmatów, rozumieć kazali niejakąś ligę narodów kaukazkich, z rozlicz- nych pokóleń, mową i pochodzeniem obcych sobie złożoną, noszącą tylko nazwarńie pewuego nie na-- der mnogiego narodu, takowe nazwanie mającego, niewykrytego jednak historycznym sposobem, co do pierwiastkowezgo pochodzenia swojego. Herodot, najdokładniejszy ze starożytnych pisarzów , ten, który wydobył z zapomnienia tyle szczegółów in- teressujących dzieje świata, półbajeczny początek naznacza Sarmatóm: jakoby nieprawego łoża byli dziećmi, z Amazonek i Scytów zrodzonemi. To nie więcej nie objaśnia historyi tego narodu, tylko, że miał początek półscytyjski. Mieszkali Sarmaci wła- ściwi nasamprzód , nad morzem Azowskiem i za lewym brzegiem Donu, spokojni zrazu sąsiedzi Scytów, posiłkowali nawet ich w wojnie z Dariu- szem. Poźniej, za upadaniem Scytów, podnosić się w potędze zaczęli, zapewne dopomagając koczo- () niżej na ka mi | a z w BB a wniczym Ścytyjskim hordóm do zamieszek we- $t. W samej połowie czwartego wieku przed Chry- wnętrznych. stusem, Sarmaci już byli znaczącymi za prawym brzegiem Dniepru. Następnie zaczęli brać górę nad scytyjsko-trackiemi hordami i w całej Scytył rozkazować. Od tej pory, odgłos potęgi Sarmatów, napełniał pustynie północno-zachodniej Europy; od morza Czarnego do Baltyckiego, wszystko co było z ludów na tej przestrzeni świata, od Wisły do głę- bokiej Północy, zaczęto wliczać w poczet Sarma- tów. Dla tego niezmierną i ogromną stała się Sar- macya europejska, a przecież właściwi Sarmaci, podobno na niewielkiej przestrzeni, gdzieś między Dnieprem dolnym a Dniestrem siedzieli, czyli ra- czej koczowiska swoje rozwodzili. Zdaje się nawet, Że tą rodową posadą było dzisiejsze Podole, a miej- scem -pobytu głów narodu, dziś nawet nosząca podobne nieco nazwanie, mieścina i rzeka Sawrań, jakoby oznaczać mające narzeczenie: główna twier- dza Sarmacka. Jakiby ich był rząd, zwyczaje, mowa, nic anie wiedzieć nie można. Napróżno Gatterer (1) wysila się na dowody, że Sarmaci, w roku dopićro 80 przed Chrystusem, przenieśli swoję potęgę za brzeg prawy Dniepru, i na ruinach starożytnej Scytyi wznieśli swe panowanie: albo- (1) Commentt. Soc, Gottingen. T.XII, p. 157 — 159. śe. BG «a wiem, ani przed tym rokiem, ani po nim, nie można upatrzyć państwa Sarmackiego, w znaczeniu tego wyrażenia. To tylko jest rzecz pewna, jakośmy rzekli, że liga jakaś potężna, czyli z mnogich na- rodów sprzężona, po większej części zadońskich, w której Sarmaci przewodnicząc, nadali jej swoje nazwanie, równie zupadkiem Scytów wylała się do Europy isprawiła ruch pomiędzy jej narodami. 40. Możnaby przeto z pewnością powiedzieć, że od roku 550 przed Chrystusem , rewolucye Sar- mackie, ciągle trwające , po niejakichś zapewne przerwach , były przyczyną ' poruszenia się z da- wnych siedlisk mnogich narodów w Europie i w A- zyl, cisnąc je ze wschodu kuzachodowi. Opatrzność przeznaczyła podobne zamęty ludów dla zaludnie- nia pustyń Europy. Dopićroź wióćmy z Pliniusza, Że w wieku stycznym z początkiem ery chrześciań- skiej, Sarmaci, jak powieści głosiły, potomkowie Medów, mieszkali nad dolnym Donem i ponad mo- rzem Czarnćm: nasamprzód Sarmaci, Gynekokra- tumeni, pod rządami królowych Amazonek będący: po nich Kwazy, Kotty, Cicimeni, Messeniani, Ko- stoboki, Choatry, Zigi, Dandari, Tussagety, Turcy (1), Te narody stanowiły wówczas podobno ligę Sar- macką, chociaż wyraźnie rozliczne rodem i pocho- dzeniem, tak dalece, że, wpatrując się w dzisiejswę | — 1) H.N. Lib, VI, c. 7. sect. 7 ASSAT, Je wiadomości o początkach narodów, sami Gyneko- kratumeni zostają pod rubryką Sarmatów , naród jakiś Medyjsko-scytyjski, z Amazonkami w stosun- kach będący, któremu ijęzyka podobieństwo, na tejże zasadzie, ze scytyjskim przyznaćby można, jak wnosi nasz badacz starożytności (1). 40. Tymczasem, kiedy Sarmaci opuścili O lanach swoje naddońskie sadziby, posuwając się za prawy brzeg Dniepru , 1% naród zwany Alani, nasu- jbl 5 nął się od gór Uralu ku Wołdze dolnej. sowie dowodzą wyrażnie (2), że oni mieszkali: pier- eh wotnie wśród gór wzmienionych, będące jakićmś razu „Alin, znaczącego w ich mowie góry. rp) „= 4 „ 1. od roku przed Chrystusem 557, slynąć poczęli - I 8 „Ń .. - s «+ | w krainie nadmorskiej, między ujściami Dniepru * ę i Donu (5). Gdzie ich i Pliniusz umieszcza (4). Później w półtora wieku, posunęli się w górę Donu prawym jego brzegiem, itam zhołdowali siedzące narody, albo je z siedlisk wyparli: Gelony, Bu- dyny, Antropofagi, Agatyrsy, Melanchleny, Neury i inne (5y$gBOkolo tejże SPRA, Mojżesz Chorejski, 3 [ZZ ——— —- OEZZOZZZZEZZNZZNA — (1) Surowiecki: Sledzenie ASCPĄE Narod. Słowiańskich str. 110. MZ (2) De Guines, Histoire des Huns, T. I. Z (5) Stritter, Memoriae PORAtor ów, I, 644. (4) H. N. Lib. IV. c: 12. Dalsze BAEPE YE o Sarmatach: Dodatek VIII. (5) Ammian. Marcellin: Lib. XXXI, c. 2. +=" a 4 e BE — znajduje Alanów w okolicach gór Kaukazkich. Taki przyrost potęgi Alanów i rozpostrzenienie się, dało powod do nazywania Alanią, części Europy na północ Sarmackich koczowisk rozciągającej się. Dyonizy z Charaxu wspomina o Alanach, w pierw- szym wieku ery chrześciańskiej, nazywając ich silnym narodem, bogatym w konie, mieszkającym na północ dzisiejszego Kimburnu, między Donem i I)nieprem, w których sąsiedztwie byli Roxolani, czyli Alani znad Wołgi dolnej, ztamtymi jedno- plemienni. Więc wtej porze stykali się z krainą Gelonów i Budynów. Następnie podbicia alańskie posunęły się za prawy brzeg Dniepru i Dniestru, gdzie się z Gretami ucierając, łączyli z różnemi ple- mionami tegoź narodu (1), zawsze nie będąc rol- iczymi, lecz wojowniczo-koczuj 1. £ ż zymi, lec ) oczującymi 7 47. Alaninatura. _ Upadek znowu potęgi Alanów, czyli lizują się w go Nę Europie za. rozproszenie się massy tego narodu, we- chodniej. * z ę A A dług badań Naruszewicza (2) wzięło początek w roku 576 ery chrześciańskiej, kiedy Hunny naszli Europę pod dowództwem-Balambera. Tu jedni wyginęli w walkach krwawych z Hun- o | . s” (1) O tóm donosi Procop.: Gety,Tyssagety,Massagety,były to ludy pelazgikoscytyjskie, od różnych miejsc i przymiotów namianowane. (2) Hist. Nar. Pol. T. I, str. 120. uw a BR) - | WA © nami, drudzy, sprzymierzywszy się,z nimi, poszli, na zdobycze, inni przeszli do Rzymian, w których wojskach służyli. Julius Capitolinuswspomina o żoł- nierzach Alańskich, którzy oddawna służą Rzymia- nóm, w zamieszaniach ich domowych grając rolę, gdy Filipp o władzę najwyższą dobijając się, Gordy- ana o śmierć przyprawił (1). Część jakaś Alanów udała się na zachód-południe Europy: z tych jedni osiedli w Gallii nad rzeką Ligierą, drudzy trafili do Hiszpanii, tam zamieszkali pomieszani z Gotami, da- jąc początek nazwaniu prowineyi Gotoalanii, dziś Katalonią zwanej. Tę nazachód wędrówkę przypi- suje Jornąndes Alanóm tynf, którzy przebywali u- przednio w Pannonii, a „tamtąd umykać musieli ra- zem z Wandalami, przed nawałą Gotów, partych z tyłu od Hunnów, a tak i część Gotów zaszła z tam- tymi pospołu za Pireneje. 40. Naostatek jeszcze jeden oddział Alanów udał się na zachodo-północ do Wandalii: niektórzy z tych mieszkali między Wisłą i Niemnem, za wyraźnćm świadectwem Ammiana Marcellina (2). Toż samo i Ptolemeusz, opisujący tę część Sarmacyi europej- skiej potwierdza, bliżej nawet wskazuje miejsce przebywania Alanów, gdy powiedział, że sąsiedzili (1) Editio Boxhorn, 1652, p. 470 — 471. (2) Lib. XXII, 8. AJ "2444 82M" w .- — 60 — Jlqwanar"dc Słazianamią to jest: Litwą właściwą. Miecho- wita powiada: „, Alani wypędzeni przez Hunnów z Pannouii, rzeczpospolitę Rzymską najechali, na Gallią napadli potóm: z tamtąd zaś, jak mówią dziejopisowie, do Wandalii w polskie kraje powró- cili, gdzie aż do czasu Stilikona zostawali: przy czóćm, jak z niektórych postrzeżeń wnosza, niezmierne mnóstwo srćbra z napisami i portretem Impera- tora Hadryana wnieśli (1). Na tych świadectwach opićra się niezaprzeczony dowod, przebywania pra- wie przez lat sto Alanów , między, Mazowszem iLitwą właściwą, której granice naturalne, rzeki Pielasa, Kotra i Jezidra od Kotry środkowej do Przewatki, mieściny blizko Niemna niżej Grodna leżącej, ciągnące się prawie w jednóm paśmie sta- nowiły. [ak więc w przecięciu linii prostej, popro- wadzonej od Przewoży, nad lewym brzegiem Pie- lasy, przezSokołkę za Grodnem do GranicMazowsza, koczowiska Alanów, mogły się rozciągać na północ tej linii, sięgając granic Litwy, czyli Stawanii dawnej, a na południe, zabierając część Sławiań- szczyzny, poźniej Rusią Litewską nazwanej. To jest całą osnową domniemań, że Naród Litewski po- chodzi od Alanów. Obowiązani więc jesteśmy wejśdź w szczegóły, które się zebrać dają z rozmaitych pi- sarzów, abyśmy, bliżej poznawszy Alanów, mogli uczynić uwagę nad takowemi domniemaniami. rear w NĄ (1) De Sarmatia dsiat. Lib. I, ©. 15. k i i | = — m w mmc Z — ERO 49. Pokazaliśmy nieco wyżej ($ 46), że Goo4Alany, Alani byli mieszaniną jakiegoś ludu, z północnej Azyi pochodzącego , z pokoleniem Scytów koczo- wniczych, które spowinowacenie się zaszło w gó- rach Uralu. Starożytni zdają się to samo potwier- dzać, gdy mówią, że Alani ze Ścytami mieli tę samę mowę i też same religijne wyobrażenia. Obok tego jednak, odróżniają oni obadwa narody od sie- bie, co do cech fizyognomicznych: ponieważ Ala- nów przyliczają do Agrypejów narodu, mieszkań- ców północnej Azyi, którzy mieli twarze szćrokie, nosy płazkie, oczy małe, czarne, takież włosy. To samo i Ammian Marcellin potwierdza, gdy im przyznaje podobieństwo do Hunnów, tak w postaci ciała , jako też w obyczajach. Przytóm powiada, że religia Alanów różna była od wyznawanej przez inne, barbarzyńskie naówczas narody, im samym właściwa, że bardzo mało mieli 'obrządkow reli- gijnych, ubóstwiali,szczególniej Aresa, to jest: boga wojny, pod postacią miecza, jaki przy boku nosili, który, utkwiwszy w ziemię, lub na pewnćm pod- niesieniu stawiali, rękojeścią do góry; był to więę gatunek krzyża; przed tóćm wyobrażeniem bóstwa, czy nadziei, upadali na twarze. T'e szczegóły i in- ne, mniej nas obchodzące potwierdzają pisarze: Klaudyan, Prokop, Joannes Magnus (1468 — 1544) mA C% dba) u GRU: i późniejsi niektórzy (1). Nie brakuje też na dowo- dach, że Alani w spowinowaceniu byli z Gotami, które znajdujemy u Jornandesa (2), ate są tóm ważniejsze, im się bliżej przypatrzymy okoliczno- ściom, samego antora tyczącym się, który, będąc Gotem znał Alanów zbliska, ponieważ dziad jegó był sekretarzem u króla Alanów Kandaxa. Jest przecie niewywikłana ciemność u tego pisarza w rzeczonej materyi, z której się tylko to wywią- zuje, że Goci mieli przodków z narodu Assów, bez- wątpienia najdawniejszych Scytów, mieszkańców naddońskich , którzy mogli się usunąć ku górom Uraln i tam utworzyć naród Alanów , jeszcze za wieku Odina, kiedy ten z bratnią kolonią tegoż narodu poszedł do Skanii. 50. „diwy, czyli Poźniejszych badaczów rzeczy histo- 4:-Alant._ rvcznych świadectwa oznajamiają nas dość świeżo z Alanami. U Herbelota jest wzmianka, o pewnym króliku Alańskim, panującym nad hordą swego narodu, gdzieś na północ miasta Derbentu snującą się (5). WodzowieCzyngiskana, w tamecznej takoż stronie tłukli się z Alanami w roku 1225, ———— (1) Claud. in Rufin. Lib. I. Procopius: Rerum Gothica. Lib. I. Joann. Magnus: Rer. Goth, Hist. (2) De reb. Goth. c. 24 et 50, (5) Bibliotheque Orientale, zr a vr e<FMAN ARP" 0 2 TE Pea AE o —As |, zgmęę * , | Golda, ię, * ag R b — 63 — którzy posiadali Dagestan pospołu z Połowcami; ró- żni wszelako 'byli rodem między sobą i mową (1). Karpin i Rusberg czyli Rubrikwis, mnisi katoliccy, podróżujący w wieku XIII na Wschodzie, do wielkiej hordy Mongołów, mówią o Alanach Kaukazkich, ftórych nazywają takoż Jassi, -4sses, -Acies: byli oni w tę porę chrześcianami , doskońali kowale i slósarze, robili broń wyborną i dóchowywali swoję niepodległość (2); widać zaś z tych wiado- mości, że nie należeli do pokolenia Mongołów. Ros- syjski Półkownik Herber, opisuje w górach Kau- kazu znajdującą się włość, za jego czasu Kubesza zwaną; w której każdy mieszkaniec był złotnikiem, albo miecznikiem. Według jego badań, ludzie ci byli prawdziwymi potomkami Alanów: mowa się ich nawet różniła od innych góralów Kaukazu (5). Lecz najwyraźniejszy mamy ślad Alanów dotąd w narodzie Kaukazkim Ossetyńców*są oni potom- kami starożytnego pokolenia ludzi, Assami zwa- nych, w najgłębszej starożytności kwitnących, do dni naszych dochowują oni usiebie pamięć przod- ków swoich w nazwaniu rodowóm, rozmaicie wy- mawianćm na wschodzie: Arii, Iran, Assi, Ossi, Ossety, i jeszcze inaczej, podług rozmaitego jęży- (1) Histoire des Tartares, d Abulgasi: p. 509 (a) Podróże zebrane przez Bergerona. (5) Millers Sammlung Russischer "a -> Ez | URE” kowego wysłowienia i okoliczności rozrodu (1). * . d 2 Ze cl Assy czyli Osseticy, są tym samym naro- dem, co Alani starożytni , dowiodł najwyraźniej włoski badacz starożytności wschodnich Ramu- sio (2): a 5] . © . Ros.<Alani. 4 Kiedy Alani z gór Uralu posunęli się ku południowi, horda ich jedna, trafiła nad Wołgę dolną i tam przebywała czas niemały, w okolicach dzisiejszego Astrachania (5). Ta rzeka znakomita u Herodota nazywa się Arax (4), to nazwanie utrz y- mywało się u Greków, świadomych przejścia In- do-Scytów, znad Araxu Armeńskiego, którzy, będąc mieszkańcami nad Wołgą, zapewne przynieśli dla niej z sobą to miano (5). Inaczej nazywała się Rhoas (6). Nazwanie to mają w wymawianiu swóm Rhox, Ross, Russ, takoź narzeczenia do Wołgi ściągające si(7) Miałem pod ręką w roku 16811, udzielony sobie «rękopism w języku niemieckim: pod tytułem Z?ostrzeżenia topograficzne i staty- (1) Rozprawa Majewskiego, Warsz. 1827. T. I. część Isza, str. 70. (2) Josephato Barbaro Ramusio: II, 92: Alania e diriwata da popoli degli dAlani li quali nella lor lingua si chiama- pano „48. (5) Herbelot: Biblioth. Orient. (4) Lib. IV, 40. Vid. Plin. H. N. Lib. VI. c. 9. (5) Plin. H.N. Lib.VI. e. 9: Cyrus oritur in Heniochiis montibus,quos alii Coraxicos vocavere:Araxes codem monte.«.. (6) Ibid e. 4. (1) Piw kistya niaj 4 > wą 3 ś y 4 5 | » R ih. 22 | / | Nag papu ŁŁĄ AAA ke. 08 4) SPA Pai Ń pa M. EEC 19. MAM o * RAB pot kidzanan A PET SĄ | noni J71 polo 207 „fe Hryy bita, mafkuyz., | uhby meg Pty ris odc a ore Ju żacę Poke Tedj Unia aknm, para 4 €, aężeoyja OM w śr LE A dock F4. SA r. R sok, Z *"A nad/a że 2 4. AA, A ka. 20a x ZA mcdź | CA ; wa bd, Misi odb /, A. | | M 4 zł. c: ką aż ię fal wanie! xa AR W dy 4 <4 PPE > v</ Ż «a Zad Ę tr ray Jażx AMuee Aku "gh aat Dana , lieg_ je . Mu s A W ka— 4» Xu /% 4 PL+. Ka 1 PRE e" ŻA c) 4 da < Ak (+ =) - ) ixfa ez ć CZ 5. w UA pp — 0 Koeln „e zana, ł SYS? eo: € Atroży 72P ża mp w. « NAZYWA gp or Malek da zmońbte © paefzz PY z KE 4 Aa saaławi puaMae fn4 ULY BY EDU 72 dzete, Mardy ja NA Z. o" z% A AŻ; YYY LĄ nut, EC Judarńcze ZA, miód psia Scar. ARAÓCY rzekę Anakin , Nańw_ Aut. Gi, ża) | Hu dr abe KBE APE No aiica 243) Pod ś pk pani | 2. Miami e kia, cd, Hamot dlasmneć, w Fe fęam 7, Ue lim / Arekyy canai, jary ptłwu- pada 1 Mamut na Mau Mao: K W My 0048 u Wulacweyna ka”. 2% J, K. Wy. (Xi wał. | ou. mie mai ZK. KR Mój ne” 4 kama, . proud skie ( Mkaqrem palij wake pald ska zwóław Kai A u ky may e) . Wjaelna/ ŻY zyczy A nówka Ublamtey ZE o ky EE fe / Na ZY. U Pe ola, a AW PZA lU4 9,0 ROA aMoty b Ai 4 -s/ąB a) Mile uky Afr. KYANĄYA w męae Paś ją b Hat kg, PR RÓ R 3 PCA > W 0 a | Waaa neć % PARGE „OZ E PY A c ą | NODE" Św e 3 das cu log BREE ą (Święta R r (Sandy nasa zuaizRałę żbraj M 5 | dee he, a Żaław. JAA Me dim. - 88 nama Rb dana. / Mu dy nadcey ZA r zkódać p rake AM rem, ala jruatw aiazei NLŁŁEO JAALL. iż kal , dRózek UUztuj j am * /mte nd GAT Marrzan X Ja zk 5%. Pny Gp | Kazał Jinfanky 1 (Mano zyaoti dzieci» Akcja ya O, 23 ak Miętwltg 4 we du, myl wia ją e dojo ody, adena CZA io ec waż £Ó palę una ky ówohe POETA PA /4ko w zek Myy lim Wyp receke / Hee? Huene wy pada heej JA 72 "2 kur oiu a ma Kanu dacz. , (A taczdo eo Us j aMteg maaaiare) Var <żóczóą xadey © JO 12! Mal „mJ, K 4) zło żone. nec ank Jama af; naa zera ha HB pagoda (6) Aa. 64. Natgiuu Moly wmynańmi Aa — 65, — styczne nad okolicami dolnej FP otgi i Astracha- nia, przez Inżenier-Jenerat- Majora Felker ZO zebrane w czasie jego pobytu długiego nd RZA dzie Cesarstwa JRossyjskiego. 'Tam znalazłem wspomnienie 0 rozmaitych nazwaniach tej rzeki, ijej odnóg, powziętych od miejscowych mieszkań- ców, nadkubańskich esadników iz pism rozma itych: Azyaci Wołgę nazywają powszechnie Z/żeł, Htil, Edel, po arabsku Bu/gar ; od czego miało pójśdź 77 ałgar,FPolgar i 77 olga. Badacz dostrzegł, że Rhox i Arhox, inaczej /łoss i „fross, są dwa nazwania oddzielne, odnoszące się do dwóch oso- bnych odnóg tej rzeki, które się zachowały w za- bytkach azyatyckich i w starych podaniach, zna- jomych mieszkańcóm nadkubańskim. Słuszne jest przeto mniemanie, że Alani, którzy siedzieli nad tómi odnogami, nazywali się Rhox-Alani, czyli jak my piszemy Roxolani. Tacyt powiada: ,, ioxolani, Sarmacki lud, pokonawszy dwie kohorty (Rzymian) w wielkiej liczbie wpadli do Mezyi (1). Było to w roku 72 ery chrześciańskiej; więc już przed tą epoką opuścili Wołgę i za Dunaj cisnęli się. Nastę- pnie w różnych wypadkach historycznych jest wzmianka o nich. Ostatni raz podobno figurują w dziejach rzymskich ,* w czasie panowań Marka Antoniusza i Antonina-Filozofa, podług powieści -. (1) Hist. Lib. I, 79. Roxcolani, Sarmażica gens, caesis duabus cohortibus, magna spe in Moesiam irruperant. Dz. Star, Nar, Lit. T. II. 5 fs 44 : — 06 — Juliusza Kapitolińskiego, kiedy się znajdowali w „aszowiązku z Alanami, Peucynami i Kostobokami, zawsze napadając na pogranicza Imperii, Byli je- dnak jeszcze niemały czas nad morzem Azowskićm, gdzie sąsiedzili w pierwszych trzech wiekach ery chrześciańskiej z Ostrogotami , których król Her- manaryk, pchnięty był od jednego z naczelników Roxolańskich sztyletem. Znikli zaś z tych miejsce za najściem Hunnów, i nazwanie ich tylko w po- daniach i marzeniach pisarzów średnich wiekow 52. Był jeszcze jeden naród z podobnego źrzódła zostało. nazwanie swoje wywodzący, to jest, Roxani. Starzy i dziejopisowie zdają się go wyraźnie odróżniać od | Roxolanów, poźniejsi w jedno częstokroć mięszają, czy to dlatego, że jednej rzeki wybrzeża byli mieszkańcami, czy dla tego, Że te dwa nazwania mają podobieństwo między sobą, czy to naostatek dlatego, że rzeczywiście pobratymcami byli. Cóż- kolwiek bądź w naszćm pojmowania rzeczy, Roxani byli tym ludem, który się pod nazwaniem Bulgarów — 07% zjawił w Europie, podobno razem z Hunnami; tak więc nazwania, Roxany i Bulgary jednoznacznemi będą, podług rozmaitego Wołgi nazwania. Powićmy ( 24 ag | | w'zy o tćm narodzie więcej zoadylo FH, pod arty- kułem Dal gary. ROZDZIAŁ V. O Budynach 1 Gelonach. ———— MZ R WE "g 30: W ciągu wykładu Mytologii Litew- zg; bd- dawcze. skiej, w tomie pierwszym pisma niniej- szego , mimowolnie spotykaliśmy się często z po- winowactwem religii Budyno - indyjskiej z religią dawnych Litwinów. Niektóre ztych podobieństw zostały wytknięte, wiele zaś innych zostawiono do porównania samym czytelnikóm, ażeby według swego zdańia i znajomości rzeczy czynili postrze- żenia, dla nabrania widoczniejszego przekonania o dowodach, ściągających się do prawd historycz- nych, przedmiotem naszych badań będących. 04. Wiadomo z najnowszych odkryć w dziejach Indostanu, że na lat 102g przed Chrystusem, uka- zał się bóg indyjski, wcielony pod imieniem Budha, Sekta się jego rozpostarła szeroko,na sam przód w sa- mych Indyach, później zaś ci sektarze, wygnani irozproszeni byli po Azyi środkowej, gdzie roz- nieśli swoje wierzenie. Nić ma wątpliwości, aby Indyanie pierwszemi w oświeceniu w Azyi połu- 5* dniowej nie byli, i nie uprzedzili wszystkie narody urządzeniami religijnemi,ponieważ Chińczycy,Japo- ny, Chałdei, gi pcyanie, albo kto jeszcze inny ze sta- rożytnych narodów, zapożyczyli wiele we wszyst- kich częściach umiejętności i religii od Indyan. Gdy więc rewolucya,przez budyzmu rozkrze wienie spra- wiona wsamych Indyach, rozniosła to wierzenie po różnych stronach świata, utworzył się naród Kolchów , nad morzem Azowskiem, czyli ma za- chodzie pasma gór Kaukazu, pochodzenia, jakośmy rzekli wyżej ($20) indyjskiego, który przeniósł wierzenie w bóztwo sposobem Budyzmu, do ludu Scytów, mieszkańców pod tę porę nadbrzeży Araxu Armeńskiego. Najpodobniejszą więc będzie rzeczą, zgodną z wywodami uczonego starożytnika Pana Ritter (1), że z mieszaniny starowiecznych Scytów ilndyan budystów, powstał naród Kolchów, odktó- rego poszli Budyn!, czciciele rzek świętych, czyli osobne pokolenie Indo-scytów, albo,Indoskulotów, bardzo starożytne i w badaniach o rzeczach Indo- scytyjskich wyjaśnienie znajdujące (2). |-- D0. MBa” LALOZY , » : Budyny Azy- Starożytne nazwanie mytyczne Budha, HY _— ma obszerne znaczenie w mytologii indyj- skiej: tu zaś uważać je będziemy, jako stanowiące Z O EA O EO KE EE A (1) Vorhalle europeischer Vólkegesch. (2) Badania i Rozprawy Skorochoda Majewskiego. | m dn wh ooctaówojii ARD |: <pidek namianowanie narodu Budynów; ono poszło od boga, czyli raczej filozofa , ustanowiciela sekty przyja- źniejszej potrzebom rozlicznym człowieka, wyra- Źniej moralność i żywot enotliwy zaszczepiającej, wolniejszej od niewolniczych przesądow , niżeli starowieczna Braminów nauka, dlatego właśnie znienawidzianf, aż do prześladowania (1). Budyny, jakośmy rzekli, są kastą starożytnych Scytów azy= atyckich, mieszkających nad rzeką Araxes zpod j jednej góry z Kufratem wypływającą (2). Mamy w starożytnych podaniach Berozyusza (5), że Araxa, córka Janusa, była matką Scyty, protoplasty Scy- tów narodu (4), dlategoź i siedlisko pierwotne ich naznaczają nad Araxem Armeńskim. W istocie samej, Budyny ztamtąd pochodzą: Jeograf Nubień- ski, w Klimacie 5, części 6, powiada: ,, W Ar- menii są dwie wlelkie rzeki, jedna Roś, druga Kor , lub Cyrus, Kor nader wielka i do żeglugi zdatna, ma początek swój nie daleko góry Kaukazu, spływa się z rzeką Roś, czyli Araxem, i wpada w morze Chazarskie czyli Kaspijskie (5). Podług badań P. Hammer i wyjątkow z pism wschodnich (6); zda oiwnówa postrzegamy, że u Arabów rzeka Arax nazywała się na | (1) Allgem.Mytholog. Lexie. v. Fr.Meier.Band. I. (2) Plinius. H. N. Lib. VI, ce. 9. (5) Berosii Bahylonii, Lib. III, p. 55 Edit Lugdu. 1560. (4) Hartknoch. Dissertatio III, p, 41. Edit. 1679. (5) U Naruszewicza: Hist. Nar. Pol. T. I, str. 184. - b= ok (6) Sur lesorigines russes. St. Petersb. 1827. Pass czyli Boss (1), wypływająca z gór Kilikla, pod 67 długości i 41 szerokości północnej stopniem, przepływała ziemię Warnan i łączyła się z Kurą (2). Podlug wykładaczów Koranu, był naród, posiada- jący niegdyś krainę nad rzeką Ross, nazywany w Koranie _4shalir-ftoss, który się rozproszył w od- ległej starożytności. "Tenże orientalista mnićma, |< je Ross, w Biblii i w Koranie to samo znaczy, czyli odnosi się prosto do nazwania rzeki Araxu, krainy nad nią położonej, oraz pewnego narodu, tam przebywającego, który Bóg rozproszył, prze- mienił w dzikie nomady, jak zwierzęta leśne, za to, Że nie przyjęli nauki, posłanego do nich proroka Khanthala syna Ssałran, którego umęczyli (3). Chociaż ztych źródeł niewywodzi uczony orien- talista, żeby Budyny mieli bydź tym samym na- rodem prześladowanym.karą bozką, ponieważ on miał inny wywod w przedsięwzięciu; przecież ich rozpoznanie , gdyby dostępnćm dla nas było, nie wątpliwie tobyśmy wykryli. 'Tua tylko poprzesta- (1) Ibiq. Koran, Sura. L.II. (2) Ibid. Jeograf Abulfeda; Tablice krajów przez Arna- dedina Ismael Ibn El Lfdha Pan Kraze znalazł w Gocie karty jeograficzne przez Arabskiego jeografa Istarchi e] Farsi, żyją- cego między g07—g12 latami ery Chrześciańskiej. W tym zbio- rze była Karta Armenii z rzeką Araxem, nazwaną Nakhhr „+ „Byss. Żarnat Minister.Narodnaho proświeszczenia 1835,Mart. „ N.III, str. 480, (5) Hammer, ibid p. 15. "A jet: 4 niemy na przypomnienia: że Ścyci po większej części byli takiemiż nomadami, wypchnięci z Azyi w ro- zległę równiny ma zachód morza Czarnego będące; że plemie ich jedno przyjęło religią Budhy, uświę- ciło matki narodu swego imieniem rzekę Arax, czyli Ross; przeniosło jej nazwanie do drugiej wiel- kiej rzeki, albo jej pewnego koryta ($ 51) to jest Wołgi, i dało się w ostatka w Europie poznać pod nazwaniem budynów. 'Tym zaś bardziej przy tćm zdaniu pozostać przychodzi, kiedy rozważymy grun- towne badania o Scytyi, jednego z najuczeńszych ; 5 1 4 Ę r "U , u 1 a , s starozżytników (1), podług których, rozproszenie się s - pe PREOMTERWIEM vWwach Scytów, czyli wyjście z krainy, leżącej między mo- rzami Uzarnćm i Kaspijskićm na południe równo- leżnika 40 stopni szćrokości północnej, przypadło w siódmym wieku, przed początkiem ery chrze- - ściańskiej, 62) 50. Jakoż postrzegamy w dziejach wyraźnie, że EAP. pokolenia Ścytyjskie były pod wźmienioną dopićro epoką, gniecione wzrastającą potęgą Persów, i w o- statku wyciśnione znad Araxu Armeńskiego, uda- ły się kn dolnej Wołdze. W tóm więc rozpro- szeniu, po wyjściu z rodzimej ziemi, pokolenie, albo kasta Scytyjska, którą uważamy za Budynów, prze- (1) DissertatioBaieri de SituScythie, Commentt, Acad Sc, Petrop. (2) teyzaj AD zetwf. Druk, 4. Thom Y 1 Mle A 2. TK szła Kaukaz i usadowiła się nad Wołgą dolną,czy któ- róm z jej licznych koryt. Na co i wspomniony orien- talista zgadza się (1), chociaż wymęczonóm nacią- ganiem przenosić usiłuje nazwanie Ross, do przod- ków Rossyan. Według niego, Wołga z tego powodu 5 57) D 5 otrzymała miano Araxu; co udowodnia postrzeże- niami swojemi w jeograficznych pismach arabskich. Nie możeniy wprawdzie stanowczo przeczyć, żeby sławiańskie ludy nie miały pokrewieństwa z Bu- dynami, ponieważ są nam znajome w tej mierze domniemania i innych uczonych badaczów staroży- tności (2); wszelako nazwania Ross przywiązać nie- podobna do innego jakiego narodu prócz Budynów, kiedy jaź powszechnie odrzucono domysły o Russach sławiańskich , istnieć mogących przed Rurykiem. Toż samo, jak o Mosochu i 'Thowelu, czy Tobalu, A lastacl 'odów Piśmi 4 "Ż s l protoplastach narodów, w Piśmie Ś.spomnianych, jakoby przodków osad sławiańskich, Moskwy i To- bolska (5). (1) Hammer: 1. c.p. 50, 28, 29. (2) Lelewel: Rzut oka na dawność Narodów Litew. str. 18. Maxymilian Hrabia Ossoliński: Uwagi nad Wine. Kadłub- kiem, Przekład Lindego niemiecki: Seite 147 sq. Oni, spo- wodowani potrzebą wykazania istnienia w odległej starożyt- ności Wenedow, za pomocą przemiany głoski B na W, tworzą Wudynów. popierając wyrazami /7”oda, po litewsku /7'anda, po finsku F/anna. Co większa,podlug nich, Rzymianie Wene- dów, tak dobrze, jak Budynów znali, taką więc drogą przy- sposobień historycznych, trafić usiłują na pochodzenie Sławian od Budynów. (5) P, Schettgeus usiłował o tóm przekonawcze ogłosić - » %* +u 8,, 67 ka.” w4ł EE * 5 ? - . a śa4 *5 % * Be - 4 ( 57 Mad i ; PPU Bb e, Blisko połowy wieku szóstego przed Bidyny b | Chrystusem, kiedy Sarmaci nasuwać się „"PZJ” poczęli zza Kaukazu i zbliżyli koczowiska swoje | ku Wołgi ujściom, Scyci zaś nomady, już dawno oba brzegi Dniepru zajmowali, mieszkańcy nad- wołżańscy z tegoż narodu musieli swoje siedliska opuścić, bezwątpienia dla niemilego sąsiedztwa z Sarmatami ; wówczas przyszło Budynóm prze- nieść się za brzeg lewy Donu i rozwinąć swój pobyt między Donem i Dońcem, których ziem prawie środkiem płynęła rzeka, dziś nazywana Oskoł. ł BO. Położenie' tych osad budyńskich mamy nale- życie wyjaśnione przez nowocześnych badaczów starożytności, którzy jeografią Herodota wykładali, znając na miejscu wszelkie szczegóły jeograłiczne i okoliczności, w dziejach starożytnych dochowane. Lepiej nawet świadomi jesteśmy w tej mierze a" TRA od starożytnych Rzymian , którzy mieli Grelonów za najdalej ka półuocy mieszkających (1). Wsze- dowody. Lecz Moskwa miasto ma nazwanie od rzeki tego imie= nia,ktorego źródło leży w języku sławiańskim, w wyrazieMozg, mającym rozmaite znaczenia: musiała się nazywać Mozgowaja reka, Mozgowa, w ostatku Moskwa. 'Tobolsk takoż odrzeki 'Toboły, który wyraz po sławiańsku znaczy ujuczenie na konia, sakwy, juki. Obaczyc K ron. Litew. Rękopism, str. 55. (1) Horatius: Carm. Lib. II, 20 et ult. v. 18,19. cast 87 nltumt Noscent Gelonś , . : « « (hu Th lako Herodot miał więcej wiadomości/, gdyż po- wiada, że na północ Gelonów i Budynów krainy, rozciąga się pustynia nasiedm dni drogi, prosto w kierunku południka, a za nią mieszkają Tyssagety. Najnowsze i najdokładniejsze wyjaśnienie tej części jeografii dziejopisa greckiego mamy zrobione przez Jenerała Butarlina, w nowóm opisie napadu Da- riusza ma Scytyą (1). Według tego, Gelony mie- szkali w teraźniejszym obwodzie Starobielskim, a Budyny tuż przy nich: dalej ka wschodowi zaj- mowali okolice miast dzisiejszych Wołujki i Bo- gonczawo; to jest: kraj tym obu narodóm spólny rosciągał się między Donem i Dońcem, przestrzeń „jego z południa na północ mogła się zawierać między 48 151 stopniem $zerokości. 'Tyssagety zaś zaj- mowali dzisiejsze gubernie Orelską, Tulską, Ria- zańską, Tambowską i Penzeńską, Naród ten osta- tni uważał się za pokolenie Getów, którzy musieli mieszkać wprzód nad rzeką Tyssą czyli 'Tybiską, wpadającą z lewego brzegu do Dunaju i odniej takie przezwanie otrzymali (2). Widać jakaś nad- zwyczajna rewolucya, zaprowadziła ich w te zimne strony i rozproszyła po tak ogromnej przestrzeni. Tą właśnie koleją tam się dostali, takoź w odległej starożytności i Massagety (5). (1) Dziennik Wileński r.1830 N. 8, Oddział Hist. i Liter, 'T. X, str. 86, Przekład z Rossyjskiego. (2) Naruszewicz: Hist. Nar. Pol, T. I, str. 25; (5) Procopius Rer. Goth, Lib. I. ea R ZZM wt gf" 59. Budyny w nowo wybranej krainie, zwyczajem =» wę indyjskim, uświęcili rzókę nazwaniem mytycznćm lioss, które nazwanie postrzegamy w dzisiejszej Oskole. 'To jest nowoczesne, sławiańskie, ozna- czające kwas do napoju, otrzymywany z soku brzo- z6wego , dobrowolnie na wiosnę wyciekającego, przez nacięcie drzewa (1). Przez jakieś więc po- dobieństwo smaku, czy koloru wody tej rzeki, postrzeżone przez pierwszych osadników sławiań- skich , powstało takowe narzeczenie. Sledźmyżź dawniejszego. Nestor powiada, że PołowczaRzzy-, Ę8 szli pod twierdzę Giurgiew, całe lato ją oblegali, **" lecz nie mogące nic dokazać, nie poszli za rzekę Itos, zawarłszy pokoj ze Swiatopotkiem (2). Dziejopi- sowie Riossyjscy nie zgadzają się nad położeniem tej twierdzy: Karamzib, znajdując jakiś Jurjew nad rzeką Rosią, płynącą koło Białej Cerkwi, w gu- bernii Kijowskiej, stosuje te wyrazy Nesłora do działań Lołowców za prawym brzegiem Dniepru; (1) Toż samo w dawnej polszczyznie, zob. Słównik Syr- wida str.251.Oskolok,oskołoczok, znaczy jeszcze po Kossyjsku, wior, trzaska, polanko, drzewa odszczepek. Śłównik Ross, Pols, Jakubowicza T. I, str, 620, Widać, że kwasu tegonazwa- nie poszło od wycinania trzasek z brzozy. (2) Pryjdosza Połowcy k Giurgiewu, stojasza około jeho, leto wsie i mało niewziasza jeho. $Światopołkże omiri je. Po- łowcy nicidosza za Roś. U Karamzina Histor. Hosud. Ross. T. IL. Prymiecz. N. 171 wyd. 2. TWP e powiada nawet, że Jurjew został odbudowanym na początku wieku XII-go, po swćm zniszczeniu przez Połowców. Liecz sam sobie się sprzeciwia i praw- dóm historycznym przez siebie samego z dokład- nością wyłożonym, poniewaź i napady Połowców do początku wieku XJI, i oblężenie Giurgiewa, z Nestora poczerpnięte, odnoszą się do działań tych barbarzyńców za lewym brzegiem Dniepru, na wschodzie względem jego katarakt; najbardziej zaś w tóm, że gdy twierdza wzięta nie była, ponieważ Xiąże Swiatopołk zawarł pokoj, tćm więc samćm zniszczeniu nie uległa 1 niebawnie: polóm, odbu- 10 | . ana byle nie ydgdąl. Tatysczew, zapewne 1 , r 7 4 1 - (cte wypadki z lepszego punktu, szukał Uiur | A i ł y. miala wy | widz giewa za lewym brzegiem Dniepru, lecz mylnie trafił na ślady jakiegoś grodka, byłego przy ujściu rzeki Ostera, podobnież mającego się Jurjew na- zywać. Posunąć się dalej ku wschodowi wypada: atam pomiędzy Dońcem i Donem, posadę” byłej twierdzy Giurgiewa i rzekę starożytną Hioś, podo- bno znajdziemy. W pamiętnikach topograficznych, o których mówiliśmy wyżej ($ 51), znajduje się badanie w krainie, o której mowa; tam wyrażono, że od mieściny Oskoła, nad rzeką tegoź nazwania leżącej , śledząc jej bieg dolny, dowiedziano się dostatecznym sposobem, iż się ona dawniej fioś na- zywała. Takoż jeden ze starych kozaków powiadał, że jest dolina czyli wąwoz (owrah), ciągnący się A o Ek 4 w kierunku zachodo-północy, który się nazywa Roś, a zaś od połączenia się tego parowu zniziną , po której Oskoł płynie, ta rzeka nazywać się wła- Ściwie powinna Roś, w dolnej swej części. Z tego wnosi Topograf, że poniewaź teu wąwoz podchodzi ku źrzódła Dońca, przeto rzeka ta mogła kiedyś płynąć tóm zniżeniem powierzchni kraju i łą- czyć się z Oskołą, której część wyższa i teraz ciekąca, była osobną rzeczką, do niej wpadającą, a zaś stara rzeka Doniec, osychająca dawniej w górnej swej częścf; i zasilona tylko słabą wodą wzmie- nionej rzeczki, nazywać się musiała istotnie Roś, Właśnie nad tą dolną częścią, kt jej ujściu, ma bydź uroczysko niejakiemiś kurhanami i okopiskami odznaczone, nazwane Hiurhiewskaja. Z tego nabie- ramy przekonania, że w krainie starożytnego po- bytu Budynów płynęła rzeka Itoss. (co się zaś tycze uroczyska Hiurhiew, czy teź (riurgiew, tego pochodzenie bynajmniej nie jest imienia własnego Juryi, czyli Jerzy, lecz najwłaściwiej od Juhryi, Hirrii, luda Hirrów, o którym będziemy mówili następnie: bo i Doniec nazywałsię dawniej Hygris, jakośmy widzieli wążcy ($ 35). 60. Wićmy z Herodota, że Budyny mieli w ziemi swej grody, z drzewa wzniesione, obwód jednego z nich był w kwadrat, *bok-po $o stadiów mający długości, co wyńosi 53000 sążni,rossyjskiej miary; 4 3 kJ € s » x mu" M" «% >) » on 7 R dą zą =+*% M2 NAS sm nazywał się Gelonos. Warownie jego były bardzo wyniosłe, zawierały w obwodzie swoim świątynie | z drzewa takoź , w których były helleńskie bogi, iihelleński sposób ezci im oddawania ; ołtarze i kapliczki bogów wszystko z drzewa. Corocznie 2a zam"oANh CR obchodzą tam święto Dyonizyusza (Bachusa) i wpa- dają w bachusowe szały. Cechy rodowe Budynów podług własnych słów tegoź dziejopisa: ,, Bu- = © dyny, lud wielce urodziwy, mają światło-niebieskie oczy isą ryżo-włosi (1) AG CO właśnie cechy Scy- tyjskie, wtymże autorze opisane. TA niżej nu lal 61. | O Gelonach. _ Gelony, naród pochodzenia helleń- skiego, miał inne cechy rodowe: włosy czarne, oczy ciemne, cera greck <a, piękne twarze , szykowna postać ciała, chociaź nieprzerosła; zupełnie podobni X do Greków JĄ; wcale różni od Budynów. Zojców swoich Hełleni, osadnicy zrazu nad morzem Czar- nóm, lecz dla jakichś niezgód, przepędzeni z £m- (x) porii, osiedli między Budynami. Mają język, częścią indoscytyjski, częścią helleński. Zatrudnienia Ge- lonów są różne nieco od Budynów , uprawę roli | i handel mające na w idokufb)Buay ni pilnują więcej trzód chowu, są Autochthony; jedzą młode szyszki jodłowe, są Phtkiry. Lecz Gelony, rolnćm gospo- Ibid. gta Jaga dy - 7a ZRAMA (9) b eee (2) Ł/ Zmali mxy nokii nly a= X «a. - Tthqg<_> w a darstwem zajęci, jedzą chleb, są Sitophagi , mają ogrody warzywne. Wszelako Helleni tych Gelo- nów -Budynami nazywają, choć nie słusznie. Ich. kraj żyżny, gęstemi lasami pokryty, a w najwięk- szym lesie jest jezioro, błotne, do koła trzciną za- rosłe; w tóm jeziorze wydry i bobry poławiają się. Starożytni jeografowie, postrzegają trzy osady (er lonów; jedna nad Meotydą, w sąsiedztwie Kolchów; druga między Badynami, trzecia nad Kaspią (1). Lecz bezwątpienia nie wszystkie jednoczesne: po- nieważ widocznie się pokazuje , Że na samprzód wygnani z Emporii, za prawym brzegiem Dniepru i bohu będącej, gdzie było miasto Gelonos takoż, o czćm niżej powiemy, przenieśli się nad Meotydę, czyli w okolice dolnego Donu, a poźniej do Budy- nów. (Ci zaś, o których jest domniemanie Scylaxa, że nad Kaspią siedzieli (2), wychodzą z obrębu naszych opowiadań. 02. Starożytni poczytywali Gelonów za wybornych strzelców z łuku (5). Mieli zwyczaj farbować sobie ciało (4): toź samo znajdujemy u Sidoniusza Apolli- w, — —m—— a (1) Herodot. Lib. IV, Podług wykładu i objaśnień, Pana Ritter: Vorhalle der europiischer Vólkergesch: p.155,15 4,266, (2) Scylax Caryandeus: ed, Huds. p. 32. (5) Horat.Lib.1II,Carm4,v.55.7'isam pharetratosGelonos. Virgil. Aeneid.Lib.VIII, v.725 ..... sagittiferosgue Gelonos. (4) Ib. Georg. Łib. Il, v. 115..,.. Pictosque Gelonos, i ź 2a i w Z — 80 = narego, że Gelony równie, jak Scytv, z któremi byli w dobrych stosunkach, to jest: Budyny, mieli we zwyczaju malować sobie niekiedy twarz, włosy; ciało, kolorem czerwonym, czyli rudym: na ten ko- niec używali oni pewnej rośliny bulhiasłej, której własności im tylko były znajome. Widywano ich nago prawie chodzących: czy to dla okazania piękne- so składu ciała, którym ich obdarzyło przyr 'odzenie. yz i którym celowali nad inne narody, czy to dla ro bienia wystawności z upięknień przez farbę i ligury emblematyczne poczynionych (1). Używali za po- karm i napój mleko kobyle, znać za przykładem Budynów. Ten zdrowy produkt źwierzęcy, zawsze wysoko ceniły i cenią teraz narody wschodnio- pOOT:) od epok istnienia Massagełów 1 Tyssa- getów. Mleko takowe, zmieszane ze krwią końską, ciepłą i świeżą jeszcze, dostaje fermentacyi spiry- tuso wej, przez co, zapomocą distillacyi,można otrzy- mać napój upajający. Wirgilinsz o tćm użyciu mlóka kobylego, takie dochował Świadectwo: „, Waleczny Gelon, mówi on, bieży na góry Rodopy, albo w pustynie Gełów, 1 tam kwaśnćm się mlekiem, ze krwią końską zmieszanćm żywi (2). Że Gelony nnn NEON (1) Apud Fest. et Claudian, Ad Rufinum Lib. I. (2) *«««*»1 acerque Gelonus Cum fugit in Rhodopen, atgue in deserta Getarum, Et lac concretum cum sanguine potat equino. Georg. lib, III, v, 461 — 465. 54 i | A 274 74. 2/ słony myl 1: fehewntyły zna sfkażę, „do SP 224 Md, eż SK w d, Ja/, ł PA 4 GA ak, Ż6 3 wieku ratlopien nr pi bo. o śoniczi Aka oda dame i kaza, łaa mae AR 62 ha Moryń 72 Masy ma la. Hzottw aka, anny du na Ode „oł „adad wd k: kouacły < = Wpodoweuo Moya wena / X aatwnych kojamna Św "jerQk + Pe Zad naw. Mi koszty ry m kai 1ukauu rio na”, dek dA 4 kuć dż do nek ja e wyka e z W AD OR xaike _ wakesy RMA wikia: Jola 3 ań Koc | własne, FZZ! phi Anty tut na yć” or ŁŃe Nocy h. , prieded ax zd raway na let - pók =, nudy 392307 48909 A RAŁU RAE 7 ka OE o m 4 p naącaju. nalady 0 Ad ada Ar RZ OO AA: kagłkcz>k: Pużie niójkkażi Aaghn żak kosą. Padu. fu OE80 88 4. Maly te PA nej paska zoż śarefle ŻA ne wy Nea a a RSW 7 * ę ł A a wnny te Ul Złkzo nm © AAŁAA WE kuj dlo by Ary pa aa ZM RASÓY2 upach NAS: Sy ; bagpt, n gro wj pali ŻE gz AGORY, 4 - AL a t Kody W OE. Za r, UaĘ th Nu, zgrj — 4 PRLv = prAÓRJ I MU A -f 5 fożotdiawno PYĘ 1 ranackani? aPnarete 2d t - ZM sk = 4 mc Pea WEGA 10M go M uży: 4 M « SĄ, STY ) i < e R 2 4 Z Y | za) 7 w 4 dak s pauretoe 41! 4 £ 03% a MLM "7. tu porami JH ź Cauśći fre fi KA aaa POZ ea Aż, r. 442 Ra 7 y $ 4, eł ź Koka Aaa R 7 s) 4. e / p FPZR A Pay AR peł SPR 4 ZzZr- " ć Pe „ Z wy n44460 non Go CY: 2: p LJ 4.4 5 Ź $ | R 4 r - Po) PP.EDZ BE F- 4,4% 4-0 4 A.teg ć . [4 4 (_ A z. 26 zzsk +4. 4. <> ER 4 £. i ; Pasitt« ŁAŁ 74 o panmuaku "rt. dł R. 4 fra j adno ULA Mmt m. +. A AE Q gk Pó 74 yk Kaan m6" ka, , taj. odb ko wege f ęż j (6 7-142 PAT /ó 0. Piareżyfa: / ib j 19. ZA A-€ atu a g U firan g=" « jeb 4144 = "8 Fae: nadaj J tt> AŚ 4 4 kaz 4 Ł . F w mef 74 m Tatyad p (4<4 a wysń . Ż Kdltal r są rez , 4 udkacnu N > c” BAG, ; tdi w UMKA / z : da dl. ” _ ź 4 4 A_ l «4 ce. dał LL 1144 4 LŁĄ_- LAGE i wd AK p y A rd.rmy Zs pay £- A jie R > (o WY. Hit.f-1.* € 4, A 6 + p a ARLAĄŻ PŁ | , i k 0 ś „d ę/ a > WJ fu, (A. fad, > edt xt de / '4 / lal ua? Ż adukee dw Facet Pe RAE uł, Ż ć dna wto- eaĄ z pzyjhanni ąt ha > SE - A gp” << vż OŁ: OCE "c mat da , wly pach ormnana Io ÓW ut PA STARY A ke upada , GAŃCO + eee [ Ja 4 lunahe, 4 Y piecie" PY. eM [Z sł f | PiŁŁŁŁ de p Zle ra. ZE RE sę 4 kata i 8" Merz _ pa ało (0 Łe ne ; deb, z 20 RE AaLd ak 7 / ednaa R a) / A> cat, AP Ly PAY 4, PR. weg” ną 4 sd 4 i / © "2 > Z) zk Ł4-44- ko że 4 | ZA rasz > asia M ETA * (ALe £3- 4 naw PP . fu ę nę * wii dag nagły « 14 - "zh „iska ŁA . sw FA. i., P. | kę kg luci Pouedy recz sę" ws AG 7a Uay Li a titan zain pna ż AAę ład) Ve, Leh kół Uk£ UA 4 Ą4 tę. At z LĄ na ROZNE 5:48 ka zań RP ZY st APP sa lei tę Tail na da, - MA pad, się uł, om ut HL PA” BA We le w AA Tau chce EB (4 / ajka of * M Ń 4 pań AE maa LA Lia_ N AFU etLU „ wad Ka 2, 4 da hę z A hy: praw” POK, WAŁ MP tj vi PRO: śe miiłte i ke e r Ł. + 4 , Ex. ly Ją PZW. ZY, | N le ” * Ri riuttkća AL Rz 4 14449 ry 4 > =, 208 rd ;;” U A : key: upy w u noze kite Flet ię łete ę 4 _ EP aRóR.; > Pota +11 7 + „Matej udros b, Aaa 4 / f f A CŁA AP tą; YE ść AR. | 028 2. tu > a SME HlFt 1a da, 9 WAA_LAS RA Puaacja zew A Prana ay 73 aż „AM TO z A Xaaława z * MNAĘRETWS "oO LU AG w="""ERR"" 21 k- Sa OWONUEE: > BAL, p urtypicu ind adzy zowzń net E. waj) mrEŃ tueee4 ZĘ BPW „e 7 znak £-4feejty P wg TakĆ: 6 LAMA Łan Met razłecy na gate poskaaga nę. padake' eu! akae, LM km kamałz uyprasimao , pack » PLZ, taj Bye ka End bskóe" sapyiów I xy en Yatld r< 2 fadne* pmr JE e NY: z. plane enin) te KŁ ne daf 2a / ź , EZ < Zkódnać jay CK 24 ZAÓPE DE A. KE >wgiwyć i" sai pany jet AC TY nokie, aa BE - : |PRPB pólay 7 Tyt ja ceaete pęd | pysk, z 144? 1845900 PA Kazdcrna0a i * . Żep. PPEPEPNEJEFĆ WYP PRE * 6 ŚAAAE" — Zas Euro pie, zamadyj, Bacy kał zupełni PY a | PR ri , KH NAALO Plate A / RPOE , Ya uhoztuenopiy' ski « - Jah — eko > PoE Ak "PA x alnaić REMA O wóź. - Ek, | śś: radia ley "PŁ zę M (aaów 24 BA ndk Ćas4, JĘE ZzzB E 7 ź 7 NiE 74 Y_ IAA frny nyźA ył, * mę oŚwy PP, £ s POPR prrasgya ło: Ured mie PLTOPY Kauchak Maty igl! lumopu! tu — Anal Bai, a rdónago padku komary SER) Katawa 7 euaky Xaloty A) fm A» Ka mag” * : r : U Łu Ubu he Truro he / Mm r (ALFĄ HL śoóy i ZAJ 14 ea4l Ę | 2x dadfey wm ty nadał > „a odj Irae * AZ AT py jeża Ty + > — o WAL ze skóry, zdartej z nieprzyjaciela poległego w boju, robili pasy dozbroi i uzdy na konie, powiadają starożytni (1): ; 05 | Je Te zacieki Gelonów w tak odległe strony od ich naddońskiej sadziby, 6 których, z dawnych zapewne opisów jeograficznych wiedział poeta rzymski, od- = noszą się do epok, gdy jeszcze Z% prawym brzegiem Dniepru między emporiami greckiemi przebywali Osady ich pierwotne musiały się znajdować w okoli= cach Oczakowa: tam bowiem było gdżieś miasto Gre- lon. Pamięta Herodot o takowćm mieście, leżącóćm nad morzem Czarnóm,gdzie nie opodal i drugie było, Dioscurias zwane; te to miejsca słynęły wielkiemi jarmarkami, na które zbierały się nieprzeliczone tłamy ludów, do trzystu, osobną mowę i osobne kraje swoje mających (2). Kiedyby zaszła ta re- wolucya, która zmusiła Gelonów emporie opuścić, nie mamy żadnego śladu: to tylko pewna, że przed czasem najścia Dariusza na Scytyą, dawno już oni mieszkali między Budynami, znarodowili się z nimi w jedno i jeden tworzyli naród; więc się to stać musiało najpąźniej w drugiej połowie wieku szó- stego przed Chrystusem. Pamiętni przecież pocho- dzenia swojego helleńskiego, mimo zjednoczenia się nan z wn (1) Solinus Poly. Hist. c. 25. Pompon. Mela, Lib. Ii, c. 1. (2) Strabo, Lib. XI. 4 D z. Star: Nap. Łit, T. TL. si ' £ F KĘ mru? na. FG Um 5 / (:) ZE AG CZ religijnego z Indo-scytamr, corocznie posyłali do Delos Apollinowi podarki i ofiary (1). 64. | | GolonoBu. NIć mamy takoź wiadomości o przy- | __%9:__ czynach ścisłego stowarzyszenia się Ge- lonów z Budynami: to tylko z naturalnego rzeczy rozbioru nastręcza się uwadze, że oba te narody pochodzące od cywilizowańszych przodków, pierw- szy od helleńskich osadników nad morzem Czarnóm, Ę drugi od Kolchów czyli Scytów, mieszkańców nad rzeką Araxes, zIndyanami spokrewnionych, były same na wyższym szczeblu oświaty, od sąsiednich narodów swoich, jęły się rolnictwa i wyprzedaży jego produkcyj, przemysłu przyniesionego przez Gelonów, bardzo wygodnego w domu i zyskownego ć za domem. Tak więc powstała rzeczpospolita Ge- lonobudyńska, pod jedną formą rządu i jedną religią, +) która, obok uświęcenia rzek i myłów budyzumu, przyjęła cześć T'ytanów i świateł niebieskich, przy- niesioną przez Gelonów. 65. Rzeczpospolita Gelono - budyńska , nie bardzo . ziemie obszerne zajmowała, jakośmy wyżej poka- zali ($5 7), będąc dość ludną, to samó pokazuje, 7 -——— m nn Na w w m mA (4) Hymn. Callimachi in Delum. Editio Ernesti, Lugd. Batav. 1761 ap. Luchtmans, (I. l; p. 147. observat. Ezech, Spanhemii T. 11, p. 5069. , , c+) Rz kocu Hako 2man_f » ł 00 WY 22 Z ZZZEPOZE PY PR PZEARPA aa A | A M M — — 22 A ORŁY" monet BOW m na OJ | | Kira” 4ĄlUz ch uf s Ń u, PR j F: ) Sł ył y (id, b, IN = PLA i my aid, 7 / | Molka J ohue IN l . | ł [A Hy mr ( ; (iy Mi Mm Mt M yk 43. E a, git ) Pm 2 A POSAOSĘE" 1 NO PWD rkitle AW 1 KU s. w ] wl (4 iuiya= Mit, DOW NOUULZAL 8. * RONA u* 4 R ECON 4 TEŻ, = "= » A N = GKTY | 9 2 or FP , „Al śMHirń Mala, 4h ji MY TMNT manii ( Sw uł " w |] A TY wimmnorier, J wd ; 131 l CHAN AS. 3x > z 3 ; ? * , 3 a * , zł ą P) , cytył w 54 MI SLCAAMAE NA c (/ cero ZZ ; fońazetinc cd/ een ZA Fadć CIAM p A 7 adoma Zad ili óR - PAM DULSK KMT 1 da4022111144 UŁAN CAYY dz FRZURZIEAZZNAAA, | 2 11: piski 49904 HW 04040 144 POWA WA za A upUan ay | z TZ waw RZE ad "7 A 47 A GACA Ea SO a — - — | 0 IE o" 4 WUMMY jęjakitu m NKAZKLE wi MIO AAAA i , |= - „-="RAPSPER „U = x U LWTOŻL WIltęzth WAWONÓY dd IUerT HUM, Mr, Ur " pa 5 4 z Z o Da. ył porod y O „b CT Lie AM ył a 4” b Ww p ; ( RIAA... Jama 2 A Sfromiecj. + mw | m 2 EW m M ŚŚ. - — mA A A | w a 1 zków mu WBA a Że więcej pilnowano w niej uprawy roli, niżeli pasterstwa. Sam Herodot nie w innej myśli mówi o Gelonach i Budynach, kiedy im przyznaje posia- danie grodów i takich własności nieruchomych, które przez napad Persów zrujnowaniu podległy. Byli bowićm oni w tej samej wojnie najwierniej- szymi inajochołniejszymi Scytów sprzymierzeńcami. Wojsko ich działało przeciw Dariuszowi w tym oddziale, którym król Scytów, Indatys, dowodził. Strata pod czas wkroczenia Persów doich ziemi była bardzo znaczna i wyraźniejsza, niżeli w Scytyi, gdzie nie wiele było pól uprawnych, ite rozsiane ponad Dnieprem na bardzo rozległej przestrzeni. Kształt rządu był unich gminowładny: nie znali królów nad sobą, w brew zwyczajowi Scytów 1 Sarmatów. ROZDZIAŁ VI. O Gotach, Estach 1 Liwach. 66. Naród Gotów był scytyjskiego, CZYli poęzątki Go- . kd © I ) . raczej, Celtyckiego pochodzeniafALacar- ry (1) wyraźnie udowodnia, że Goty, Githony, (1) Lacarry: Histoire des colonies Gauloises, p. 5g. Got- * 4) ns aj a „_ |] a: BŁ Gottyny, byli potomkami Scyto-Celtów, opierając swoje dowody na tóm; że TacytGrottynów za Gallów podaje; że cechy rodowe (rotów są wyraźnie Scy= tyjskie ; że zawsze zachowywali kszłałt rządu, u dawnych Ścytów zwyczajnego, będąc pod do- wodztwem królów. Pluatarch , w życiu Kamilla, dochowuje starowieczne podanie 0 przejściu ludów "PR EP Celtyckich z południa przez góry Ryfejskie i osią- gnienin osad w odległej na Północy stronie Europy. Powieść ta utwierdza nasze podanie; o wędrówce części dawnych Scytów, z Odynem do Skandyna- wii($ 15). Gałąz ta Celtycka, rozrodzona w stronie północnej,odróżniała się od pokrewnych sobie ludów nadzwyczajną ochotą do azardownych przedsięwzięć, niespokojnością charakteru, nieprzywiązaniem do jednego miejsca, chciwością łapu i pogardą praw ludzkości. Mimo niepośledniego stopnia cywilizacyi; Goty byli bardzo surowych obyczajów , okrótni = mr" 0 dla każdego,kogo mniemali bydź swoim nieprzyjacie- lem. Zkądinąd godni podziwienia, co do śmiałości na morzu ilądzie , przemysłu w sztuce Żeglarskiej, m ny AE niezmordowanej do pracy ochoty, i jeżeli cnotę wojowniczą nie przestaniemy wysoce ważyć,pierw- szymi bohatćrami północy nazwaćby ich należało. Sława ich w pokoleniach Celtyckich, zjednała im thony i Gottyny, byli to samo, co Goty, lecz w poźniejszych epokach ostatni tworzyli ludek osóbny,gotycki,kopiący metalle w Karpackich górach. + k p 4,* „km ZA SĄ podobno przezwanie Gott, co znaczy Boga: albo- wiem pierwotnie nazywać się mieli Wod, to jest: Towarzysz Wodyna, czyli Odyna (1). Szczęśliwsi, gdyby podobne nazwanie i od cudzoziemców uzy- skać potrafili. Ale ich waleczność do tyla z dzi- kićm okrucieństwem była pomieszana, że imie ich postrachem było świata i biczem chłosty nieba. Goci skandynawscy od niepamiętnych czasów byli żeglarzami, kupczyli czasem, najczęściej rozbijali; brzegi morza Baltyckiego były najpierwszym tea- trem ich przedsięwzięć. Albowiem Tacyt, wymie- niając materyały do dzieła swojego o Germańskich obyczajach, poczerpnięte z pamiętników dawniej- szych pisarzów, powiada o Gotach, jako juź o na- rodzie, zdawna mieszkającym za lewym brzegiem dolnej Wisły. Zdaje się, że ci trudnili się samóm kupczeniem produktami wybrzeży wschodnich morza Baltyckiego, szczególniej bursztynem, który mogli aż do Brytanii dostawować i prosto Karta- gińcóm przedawać. Lecz następnie, kiedy han- dlarze morza Śrzódziemnego,sami dopływać poczęli do miejsc składowych bursztynu, kiedy się, jak nataralnie sądzić przychodzi, namnożyło różnych przedsiębierców do przewożenia kosztowności tego wybrzeża bursztynowego, zapewne Gotóm większa (1) Malte Brun: Vocabulaire des mots gónćriques; Diction. Geogr. de Vosgien, Edit. 1851, Paris. ochota do rozbijania bogato naładowanych statków i zamożnych osad nadbrzeżnych urosła. To dało początek wojownietwu skandynawskiemu, i zna- jomości rozległej krajów nadbrzegowych morza Baltyckiego i dalszych mórz przyleglejszych, oraz usadowienia się na wybrzeżach wschodnich wzglę- dem Skandynawii. 67 4. Wiek 11-gi W podaniach skandynawskich, Saca- 20 Chryst. p ś yć kazanie się rni północnemi zwanych, znajduje się osad Gotów k w nad Fisłą. wieść, że bogowie w dawnych jeszcze wiekach , zapowiedzieli mieszkańcóm Skandyna- wii, przez usta kapłanów swoich ażeby się udali za morze i tam osiedli: albowiem tam ich ocze- kuje nowa ziemia, błoga, urodzajna, ludna, obfi- tująca we wszystko, na której ich panowanie i cześć A / bogów Walkali, zakwitnie w nowym blasku. / [o spowodowało pierwsze kolonizacye Gotów na wschodnich wybrzeżach morza Baltyckiego. Potęga Gotów, przybylców ze Skandynawii,pomna- Żała się coraz bardziej, luduość z rodzimej ziemi napły wała, duch wojowniczy wzmagał się. Pozwy- ięztwach nad sąsiadami, zapisanych w dziejach przez gockiego pisarza Jornandesa , szczególniej nad Ulmerugami, ludem, należącym do pokolenia R ugów, narodu Germańskiego,pokrewnego samymże Giotóm, i splądrowaniu ich krainy, leżącej między Odrą i Wiparą rzekami, wcale różnej od Ulmigiryi, o której powiemy biżej naswojćm miejscu; posunęli Goci zwycięzki oręź na Wandalów, czyli $wewo- Germanów, którzy mieszkali nad Wisłą śrzodkową. T['o się wszystko działo w samym początku drugiego wieku ery chrześciańskiej. Jakoż od tej epoki Goci, niezmiernie ciężącymi swoim sąsiadóm bydź poczęli, za całe rzemiosło najezdnicze wojowanie i łupieztwo przyjąwszy. Tą koleją przyszły rzeczy do tego stopnia, że trzeba było, albo pokonać sąsiadów do 0- statka, albo samym się wynosić zich sąsiedztwa. Wandalowie bowiem wsparci pomocą Gepidów i innych sąsiednich ludów, poczęli ze swojej strony cisnąć nie pomału Gotów. 65. Ten obrot rzeczy politycznych zda- JP ędrówka Gotów na je się bydź przyczyną, według mojego JE schód. rzeczy pojęcia, śmiałego zamiaru Gotów do wyru- szenia w odległe strony wschodniej Europy, celem szukania miejsc wygodnych na osadę , w stronach błogich Wschodu, zawsze z uczuciem jakiejś ponęty iprzypominanych przez przodków szczęśliwości, tam niegdyś doznawanej. Naruszewicz przypisuje innej przyczynie to wyjście, mówi on: ,,fizecz doprawdy podobna, że Dakowie z Getami, pamiętni Vf tylu klęsk, poniesionych od Rzymian, wezwali do siebie Gotów, wolącsię z nićmi łączyć, niżeli a RZ bydź pod panowaniem obcóćm (1). Trudno się przecie na to zgodzić, ponieważ kierunek iścia Gotów z Zachodu na Wschod, nie zmierzał prosto ku Dniestrowi lub Dunajowi, gdzie między tómi rzekami Dacy siedzieli ; lecz wyboczyli ku Dnie- prowi środkowemu, i przeztę rzekę przeprawiali się, a dopićro poźniej nieco zbliżyli się przez Dniepr i Dniestr dolny, przeszedłszy ku Dacyi. 69. Rok 161. W roku 161 ery Chrześciańskiej, lscie Gotów „pod Fulime- rem, odłus badań Naruszewicza (2), Goci l R /? , pod królem swoim Filimerem, prze- prawili się po moście przez dolną Wisłę, przecho- dząc z Germanii do Sarmacyi: gdyź ta rzeka odgra- niczała wówczas krainy, tak przez jeogralów sta- rożytnych namianowane. Lecz przydarzyło się, kiedy połowa Grotów przeszła, mostsię załamał, czy też został przez pęd wody zniesiony. Jest domysł dawnych dziejopisów, że Filimer umyślnie ten przypadek przyśpieszył , bojąc się wielkiego natłoku ludu: gdyż cały naród zabrał ochotę do wędrówki. Tak więc,połowa ludności gotyckiej, pozostała na ten raz, za Wisłą. Wraz po przejściu rzeki, Goci stanęli w krainie Owim, jakiem narze- czeniem nazywano wówczas Prussyą nadwiślańską; (1) Hist. Nar. Pol. T, I, str. 96. (2) Ibid. str. 72. t SĘ. AE tam zasiliwszy wojska swoje Żyznością tej ziemi, „dalej wyruszyli. 70. W tóm iściu pierwszą się im nawinęła kraina Spaliów , których, zabrali z sobą na wędrówkę. O tym narodzie nić mamy nic wyjaśnionego przez starożytności badaczów. Pliniusz umieszcza naród Spalei, zalewym brzegiem Donu nad bBosiorem Cimmeryjskim (1); wiadomość ta, poczerpnięta z da- wnych jeografów i w kompilacyą Pliniusza włożona, między tłumem innych narodów, znać daje o jej odległej starożytności, że zaś Jornandes wyraźnie Spaleów umieszcza w Mazowszu teraźniejszym,kiedy sądzić chcemy z porządku iścia Filimera , więc wypada postrzeżenie, że Spaleowie przybyli znad morza Azowskiego, naprzód w te zachodnie strony, a poźniej wyszli z GGołami, czy wszyscy, Czy, jak zapewne bydź musiało, część ich ochotniejsza. Do jakiegoby narodu ci Spaleowie należeli, nić ma takoż pewności: zdaje się że oni byli tym sa- mym narodem, co Polany, albo Bulany: 71. Przechód Gotów,jak powiadają dzieje; ozoliczności towarzyszącę Gotóm na wschodzie. trwał rok cały,nim ich oddział przodowy, który składali Astyngi, przeprawił się na lewy brzeg Dniepru śrzodkowego. Przeprawa ta O O A W 0 z w w EWA, (1) Hist. Nat, Lib. VI, c. 7 ad finem. CZ miała miejsce nieco wyżej ujścia Prypeci, nad którą rzeką spoczywali czas niejaki (1). 'Toć musieli na drodze od Wisły do Dniepru zimę przepędzić gdziekolwiek ; sądząc z powolnego iścia, musieli przebywać Niemen między Grodnem a Bielicą, lotrzeć się o te kraje, które stanowiły przedział Litwy południowej. 72. Jornandes, z któregośmy wzięli większą część szczegółów, o (rotach, tak się zapędza za wielkiemi czynami swych ziomków , na wschód wyszłych, iztego powodu Ostrogołami nazwanych , że zu- pełnie prawie zapomina o tej połowie narodu, która za lewym brzegiem W isły pozostała. Mybyśmy jednak woleli czytać mniej świetne zawody, ale bliżej nasz przedmiot interessujące. Biorąc jednak pod rozwagę tę mnogość ludów , pociągniętych ruchem Gotów; występujących jednych za drugiemi na widownią działań na wschodzie,odkrywającą się, musimy zgodzić się z tóćmi podaniami, które nam wystawują długi przeciąg rewolucyi na wschodzie Imperii zdziałanej, a która wpływ miała znaczny na ludy wyszłe za (rołami, z ziem składających Narodu Litewskiego dziedzinę. Wiadome wpływy Gotów i ziomków ich skandynawskich, na naród teraz wzmieniony, 0 czem w ciągu tego pisma — -——>—» (1) Czacki; o Lit. i Pol, Prawach, T.I, str.7. p di Md | | | | jawy | OPO wyłożą się niejednokrotne dowody, torowały im ze Skandynawii i Gotii zawiślańskiej najwygodniej- szą drogę przez Litwę, a tćm samóćm dawały zręcz- ność do uwlekania z sobą ludu. Kwady, Swewy, Markomany i różnie inaczej nazwane pokolenia gotyckie, ciągnęły na wschód za Filimerem ,„ nie razem, lecz koleją i po znacznych lat przerwach, iścia ich ciągle, albo ocierały się o przedziały ludów litewskich, albo przez ich ziemie się uskuteczniały; niemałe więc zajść musiały odmiany polityczne w tej części Europy. 79. Około roku 215, znakomite bardzo siły gotyckie przeszły za Dniepru brzeg lewy, gdzie przebywali w tę porę Daki,niepodlegli Rzymiauóm. Nad Gotami panował Amalus, król waleczny 1 znakomitych przymiotów człowiek. On to bezwątpienia dał początek urządzenióm ligi narodu swego , która z czasem utworzyła potęgę Ostrogotów, straszną ma Wschodzie. Wnuk i następca tego króla,pierwszy jął się napadów głośniejszych na Imperium. Jego siły, wzmocnione zastępami Teufelów, Astyngów, Kar- nów iobcego ludu Peucynów, dwakroć zalewały Mezyą ibrały okupy z miast Imperii (1). Odtej epoki pełne są dzieje najazdów, lądem i morzem, na rozmaite prowincye państwa Rzymskiego, wyspy — — m (2) Lelewel: Dzieje starożytne, str. 290. POŁ 7 MAZ nawet morza Śródziemnego greckie nie były wolne od napadów. 'Te najścia, pomimo zabrania kosz- towności i rzeczy zabrać się mogących , pomimo uwiezienia dzieci, dziewie i żywiołów gospodar- skich, nanosiły ostateczną ruinę, pożogę, znisz- czenie i śmierć wszelkiej Życie mającej istocie. Czy to złośliwość wrodzona tym Skandynawóm , czy nieposkromiona swawola i pijaństwo, czy jakieś systema polityczne królów barbarzyńskich,chcących przestrachem porażać wszelką chęć oporu, słowem: jakiś geniusz zniszczenia, ciągle i w najpóźniejsze wieki istnienia gotyckich plemión, towarzyszył ich wojennym przedsięwzięcióm. /4. Okropnością Goty napełnili wschodnie Cesar- stwo: zamożność miast kwitnących znikała, albo przenosiła się w obozowiska barbarzyńskich -naro- dów, od Dunaju do Dniepru panujących. Wszelako między niemi nie było zgodności, ani dążenia do ustalenia państwa uorganizowanego. Jeden z królów gotyckich, najświetniej władzę swą roz- pościerający, Hermanerik, możeby ustalił posadę królestwa Gotów, gdyby okoliczności zaszłe za wpa- dnieniem Hunnów do Europy, nie rozchwiały tej osnowy, 70. | Uległszy pod przemocą Hunnów, szukali Goty opieki i przytułku w Imperium wschodnićm,którego | ZPLk |. ODRA byli niszczycielami przez dwa wieki prawie. Przy- cze pili się więc do Rzymian isłużbę wojenną unich pełnili. Aż nakoniec upadek Hunnów, wydobył znowu na scenę świała działania odrębne Grotów. Zmowu zaczynają dzieje opisywać obroty wojenne Ostrogotów, Wizygotów i ich sprzymierzeńców, poczęści zpod rozkazów huńskich wywolnionych, po części zukrycia w Imperii wydobywających się, po części z siedlisk ojczystych przychodzących do widowni południowej Europy. Tu znowu świe- tneść Gotów zajaśniała pod królem Teodorikiem Wielkim, który zdobył Rzym i całe Włochy, pano- wał nad nimi lat 57, trząsł całym zachodem Europy, i miał wpływy najej półuocno-zachodnie kraje. Po śmierci tego mocarza, znaczenie Gotów zaczęło się zniżać: rozmaite ich rozdrobnione po- działy, zlewały się w przetwor ludów nowocze- snych Europy,wydobywających się pomału z barba- rzyństwa, pod łagodnóm błogosławieństwem chrze- Ściaństwa. Iuch jednak gotycyzmu pozostał na dłu- gie wieki w północnych stronach, którego wpływy zajmą jeszcze nie jednę kartę pisma niniejszego. 76. Zwróćmy dopićro znowu wzrok nasz O Fstach. na ziemie nadbaltyckie, gdzie przebywał naród, Fstami zwany. Początek nazwania tego , będąc wyraźnie gotyckim, daje się wywodzić od wyrazu Bust, albo udest, co znaczy, Wschód. Skandyna- > wowie tgź na sam przód okryli te strony, na sam- przód z ich produktów korzystać poczęli; slusznie więc przypisać im należy nadanie razwania zie- mióm odkrytym. Jak tylko więc pismienna Europa poznała Skandynawów, czyli Gotów iich odkrycia, używać poczęto tego narzeczenia, które było pow- szechne całemu wybrzeźowi wschodniemu morza Baltyckiego, od Wisły do Newy. Częstokroć auto- rowie, którym o tych stronach i narodach pisać przychodziło, albo, nie wchodząc w szczegółowe nazwania,albo nieamiejąc ich wyrazić, pod ogółowe Fstów i Estyi narzeczenia zajmowali, i ludy i kraje wcale rozliczne między sobą. Ztąd więc ludy litewskie, mieszkające w tym ziemi zakresie, wcho- dziły pod rabrykę Estów. Chociaż o tóćm wyłożył obszerne dowody Xawier Bohusz, oparte na Ko- smografiiEttika (1), musimy jednakże obszerniejsze opisy zrobić o Estach, mogące rzucić światło na dal- sze rzeczy, w piśmie niniejszóm zawrzeć się mające. ją Podania. Z pozostałych podań historycznych o Estyi,najdawniejsze jest Pyteasza,podróżnika Mas- sylskiego,który obok Gotonów wspomina Estów (2). poz ORA (1) Rozprawa. Część I. (2) Stephanus Byzantinus: p. 4g0: — Ostiones, popułus ad oceanum occidentalem, quosCossinosArtemidorus vocatł „Py- żheas vero Ostyaeos. His vero a sinistra Cossini Ostiones di- cli, quos Pytheas Ostyaeos appelłat. Podobno czy nie Rossini, Będziemy mówili niżej o podróży tego astronoma, teraz tylko powiemy, że cały jego opis tak jest wyraźny i niezatarte cechy noszący, Że nie należy wątpić, aby tamtoczasowi mieszkańcy Prussył, nienazywali się Fstami. Zatrudnieniem ich było zbieranie bursztynu na wyspie Abalus, którym Gotony kupczyli. Data tej podróży przypada na rok 540 przed Chrystusem; od tej epoki, az doT'acyta, nie mamy nic o Estyi w autorach starożytnych, chociaż niektórzy, jak Diodor Sycylijski, Mela i sam nawet Pliniusz, który miał pod ręką Pyteasza i inne podróże po morzach północnych, nie wspomi- nają o Estach. Przyczyna tego zamilczenia nie inna, jak ta, że nie było wówczas żadnego narodu, do któregoby właściwie takie nazwanie przywiązać można było. Tacyt dopićro nakońcu pierwszego wieku ery zwyczajnej piszący, wymieniwszy po- siadłości Germanów, ich pokolenia i obyczaje, kończąc swoje opisy na Swewach , przemożnćm pokoleniu tego narodu, zamieszkujących najpót- nocniejsze z Germanów strony, przechodzi w o- statku do wybrzeży Prussyi, i wspomina Iustów, Powziął on zapewne wiadomości o tćm nazwaniu bydź powinno u Artemidora, gdyż Cossini, czyli Cossaei (Plin, Hist. Nat. Lib. VI, c. 27),należą do ludów śrzodkowej Azyi, Przepisywacz łaciński, wezwyczajony do częstego W dziejach pisania (oss, łatwo mógł się w tćm miejscu pomylić. m u Ł 3 4) i. od Germanóv”, którzy tak zawsze te kraje i ludy nazywali Z gockiego narzeczenia. 78. Opowiadanie jego brzmi następnie (1): „Na prawćm wybrzeżu Swewskiego morza, ludy Estów przebyęyają, których zwyczaje i ubior są Swewów; język zaś podobniejszy do Brytańskiego. Oddają cześć Matce Bogów, na znak swej guslarności noszą wyobrażenia dzików, które każdy za oręż: % pemłną ochronę, wierzący w swego boga, chowa szczególnie w potrzebie przeciw nieprzyjaciela. Żelaza mało mają, lecz maczugi zwyczajne użycie. Zboże iinne owoce ziemne z większą pilnością uprawiają, niżeli gnusność germańska dozwala. Takoż zwiedzają morze isami wyłącznie zbierają bursztyn, który Glessum nazywają, na mieliznach i na brzegach morskich. Czyliby go jednak przyrodzenie lub sztuka wydawała, nie mają o tóm postrzeżeń,według zwyczaju barbarzyńców. Owszem leżał on wza- niedbaniu między innemi wyrzutami morskiemi, dopóki nasz przepych nie podniósł jego znachenia. Bez użytka dla nich prawie, jest przez nich w na- turalnej postaci zbierany, nieobrobiony zbywany, 'z podziwieniem nawet przyjmują zapłatę za niego. Że zaś to jest żywica drzewna, przez to się poznaje, e niektóre ziemne inawet latające zwierzęta, ou O z (1) De Morib. Germanor. c, 45. o//2 R | p | „gó | dal | WOZY” h; 3: . | w ) m W dA f grach, lys i (+) - Aaraurhur rile4 Pygj Mudone badyn=ku/ Z, fr x 4 | i | PY 4 wywórońayj iŹ,/ yo (LŚkÓ 0 zka, to Aj b» pów st. ta ae da p | Lu m hg oś arrnw : Mego ny Ha Kae <a POP. ME studDdoao nai nd ko 439 Jaylodk WAGA nada, tk YE POPPE PR, kosy śm eemaw 7 pana | nay osiki ludydolkew. 4. 034. Ż A 4 69. 7 Ą RADE" NOR > Tesa : | | SB żę: Bój, | ch We 4: AG, zy > „A 7 RKudrena zh ma gr rani it), u'2— dci W bu ZA— x W d ; e<ź tutaj WY sikać, 7 / H ib Gla.ś, mka ko yż Aa WIRE duż gr ta ndrosł wóżny . 2 "nzlkje M4, | RAE HE CREE £E DET „ań pypodnincyi 6 eń. 76. | ray Pióansay sko yli aż waadki zak | 4, ya gh 44 X radną du na Kobe, ba, watna (e doednick. MA fana basta nagę A Żak OZCAR Mun gut y ke mó AE A p pu zdbrnęgh AnK- nana Wo | err EE am go -. bobu o” ZA = (M4 HC a k ko A PARZE. 948 A 4 zet jakoby Z Ż ZA ć "Ryl Ku P>. Ma. na. „ oiołe sadem. M6 RA naa powie, opbojna na. © "0090r JA. kr Zo za ak SAGE... Poka wę Pona tfu, 9 wyd buaniy PA dna_, | ABE x e. By „bij A z SPA burn Z ode oka WERKE AC Jk sg po są) pos 978 7 4a dop, mt EEE e SE 4 tJ a maj | sk” y 92 2 LL wte UŁ e, Jamy, ku: Plac mate, W »dŚ by (ady - | Jama: dY sA AWAY j am make o Łabwii sda «e GAR” ZE Je 9 kóry mea > driś: kły : * Me PRACĄ sko pady WZ Agd taa. Malo Aaaka jamnied ee; ce fMofagu. SOWA ZZA Kaeyp, ho) Jnłam 63 minia Mad Maloynn kal Bzmastj ut, pare korea = PL ża fe AAA N+ŁE KŻ EW A mę UamaC Z / prrhonk = | A A « - y( . p PR koni 34 SĘ LĄ neŁ WAJŁ 1 > lx ? sko prradlaa | , ć aj zr" młówa nna 74 — Yi BEL dkłóny ij pnypdau (0). Mirnaki kó Żuk zm nix SifrteD Mas Asa ns ] A , ddódyn nak Aae em, 4a 9 kpa r „a= ky, gle 48 Sześć nac Za AD nx 4d ' lab due, slircz race a TZ nau 2 żłayT Ks ru tmynójui (m = ' 4 ( 878 Ń | dd , W ady st AŻ 720, LA) (22 pd) 7 zony NtuzA : częstokroć w nim się znajdują, które , oblane wprzódy płynem, następnie przy stwardnieniu jego istoty, w nim się zamknęły. Mnićmałbym przeto, że obfite lasy i gaje, jak wewnątrz krajow wschod- nich, gdzie kadzidło i balsam z drzew płynie, rów- nie na lądach i wyspach zachodu znajdują się, gdzie ta istota, która, przez promienie zbliżonego słońca wyciśnięta 1 w płynną zmieniona, spływa do bli- skiego morza i przez siłę burzy na przeciwległe się wybrzeża dostaje. Kiedy się doświadcza własność bursztynu przez przybliżenie do ognia, pali się jak drzewo smolne i wydaje dymiący, pachnący pło- mień, lecz przy tóm staje się miękki, jak smoła, lub żywica ”. Z tego opisu Tacyta, dość wyraźnego i dość z jasnych źrzódeł poczerpniętego,wykrywa się ta prawda historyczna, że miał wiadomość o Na- rodzie Litewskim (1), który pod nazwaniem Estów starał się opisać. Ż rozbioru jeografii Tacyta wywiązał nowocześny dziejopis Pruski, następne Fstyi położenie, stosownie do sąsiednich z nią krajów (2). Na zachodzie wciąż prawego brzegu W iisły, od rzeki Drwęcy aż do morza, i dalej biorąc w głąb lądu, aż do brzegów Pasarży (3) sięgały (1) Thunmann: Untersuchungen iiber die Geschichte, eini- ger nórdischer Vólker, s, 66. (2) Voigt, Geschichte Preussens, Band I, 8. 56. (5) Pasarża, Pasargas, znączy wartowniczą rzekę, czyli graniczną. Dz, Star. Nar. Łit. T. 1I. 7 QY c "ŚRI osady Gotów, odtej zaś rzeki wciąż nad morzem aż do Finnów, Esty siedzieli, mając od wschodu i południa wenedyckie ludy. Z: 4 ry Ń © . Pydańia PGL Od czasów "Tacyta, długa znowu znaj- um. duje się przerwa, w której nie mamy wzmianki o Estach, aż do wieku Teodorika Wiel- kiego, który miał stosunki z nadbrzegowcami morza Baltyckiego, kupczącymi bursztynem, nazywanymi FEstami (1). Poźniej Jornandes, pisarz dziejow gotyckich , który z Kassiodora czerpał najwięcej, czyli go przerabiał, wspomina o Estach, których umieszcza nad brzegiem takoź morskim (2). Niżej tenże autor, opisując wpływy władacza (ołów wschodnich, /Z/ermanerika, na lady i narody mie- szkające na zachodzie Kuropy,powiada: „, Podobnie tenże król Hermanerik, naród Fstów, który dłu- gim szlakiem brzeg Oceanu Niemieckiego zajął, mocą mądrości swojej, pod władzę swoję nakło- nił (5). Wiadomość o tćm nazwaniu zbiorowóm była powszechną, ponieważ i Prokop (4) wspomina o Estach, mieniąc bydź Heraulów, lad wojskowy, — m (1) W zbiorze pism Kassiodora: Variarum Lib. V, Epi- stola 2. Będziemy vtćm jeszcze niżej mówili wciągu pisma niniejszego. (2) De reb. Goth.c. 5. /że mesżz, omyłkę zamiast zżem Pstź, 1 7 k oem / postrzegają w tym autorze. de . E, (9) Ibid. c. 25. | , (4) De bello Goth. 3 f ł I 25. J60 4 były pod dowództwem Odoakra, pochodzących z narodu Estów. 'Ten dziejopis żył za Justyniana, Imperatora, czyli w wieku szóstym. We trzy wieki poźniej Fginhard, pisarz życia Karola-Wielkiego tak mówi o Eistach (i): „, Około tej zatoki (morza Baltyckiego) mieszka mnóztwo ludów. Mianowicie Duńczycy i Szwedzi, oraz ci, co my Normannami zowićmy, trzymają północną stronę, jako też wszyst- kie wyspy tameczne: lecz napołudniowej są Sła- wianie i Esty (afisti, zamiast „4esti), a za nimi dalsze rozmaite ludy. Slawianie mieli w tej epoce wiadome swoje sadziby, które sięgały po brzeg lewy Wisły. rotów już za prawym brzegiem tej rzeki nie było, więc Prussowie wchodzili w liczbę ludów Estyjskich. Adam Bremeński znał tęż samę Fstyą: opisując bowiem kraje, nad morzem Baltyckiem leżą- ce,które,przez kaprys staroświecki wyspami nazywa, powiada między innemi (2): ,, Takoź opowiadano nam, że leżą nad tóćm morzem inne mnogie wyspy, z których jedna ogromna Estlandyą się nazywa. ” Ominiemy tu opowiadanie o Estyi Walfstana, wę- drownika Skandynawskiego, który w drugiej po- łowie wieku dziewiątego ją zwiedzał: ponieważ otćm przyjdzie mówić w dalszym rzeczy Litew- skich opisie. (1) Vita Caroli Magni, c. 12, (2) De Situ Daniae e, 224. Preterea recitatum est nobis, alias plures insulas zn eodem ponto esse, quarum una gran dis Estland dicitur, 4 ** 4 % — 100 — 00. Z tego wyświecenia rzeczy pokazuje się, że nazwanie Estyi było zbiorowe i ogólne, pod którćm "ludy się mogły znajdować różnego narodu. Lecz, za wyjaśnieniem się historycznóćm , o pochodzeniu ludów, nazwanie Estów pozostało przy Czudach, plemieniu Fińskiem, zamieszkującóm krainę i dziś pod imieniem Estonii znajomą, zawojowaną przez Niemców , którzy to nazwanie utrzymali. Sami zaś Estończycy, dzisiejsi, nie wiedzą wcale w swoich pamiątkach historycznych o tćm nazwaniu. O Liwach. Przyległy Dstóm był wazóde Li wów czyli Liwonów;rozmaite są zdania i domysły otymna rodzie,lecz nie pewnego nie ustanowiono: nawet nie- wićmy;,czy on istniał z imienia tylko i był ludem Le- tyckim, ezyli raczej Litewskim, albo wcale oddziel- nym, i zaginionym już dawno. Starożytni mają podo- bne nazwania: Ptolemeusz wymienia .Aelvacones (1), którzy byli ludem Ligiów : przeto wykładacze mieszczą ich na Szlązku, chociaż mogli bliżej Wisły pomieszczać się, albo nad morzem za lewym brze- giem tej rzeki. 'Tacyt wspomina Z/elvecones (2), których wykładacze niektórzy osadzają w Pomeranii (1) Geogr. Lib. II. (3) De Morib, Germ. c.45. 77 neta na. iabn powa E aa uchu" s 2 | a | | | ) — I0I — około Heli (1). Pliniusz powiada, Że Złzlleviones (2), naród liczny bardzo, w Skandynawii siedzieli. Zwa- żywszy na nienadto starowną dokładuvść jeograłi- cznych opisów Pliniusza, w tych wszystkich trzech nazwaniach upatrzyć łatwo można przodków Li- wów,należących do narodu Celtycko-Germańskiego. Wedłag bowiem postrzeźeń Maxymiliana Ossoliń- skiego (35), w rozrodzie germańskich ludów nazy- wano /ngewony, mieszkańców morskich wybrzeży, jakby to znaczyło Pomorzan ; a zaś łiewony, na- zywali się mieszkańcy równin w głębi lądu, przeto ipoprzedniczo wzmienione nazwania i Liwony, odnoszą się do ludu germańsko-celtyckiego. Co się tycze miejsca osady Liwów starożytnych , -jest wniosek Malte-Brun 'a,że ta bydź musiała nad rzeką Liwcem w Mazowszu; przeciw temu nie mamy nie do zarzucenia: zkądinąd podobieństwo nazwań bar- dzo jest wyraźne. Mógł bowiem ten lud Ligijski, tam zajśdź:i osiąśdź,przechód niedaleki mając. Przy- puściwszy jednak to mniemanie, należy wyniesie- niesię Liwów znad Liwca posunąć do epok po- przedzających'erę chrześciańską: albowiem wzmie- nieni tylko co autorowie starożytni nie omieszkaliby, wyliczając tak poszczegółowie narody za lewym (1) Dusburg. Part. III, c. 16, Animadvers. Hartcnochii. (2) H. N. Lib. IV, c. 15. (5) Uwagi nad Kadłubkiem, w Przekł. niemiec. Lindego przypis N, 27. 0% 0% A „I | śd A ogg WA « brzegiem Wisły siedzące, wymienić i Liwów. Nawet bydź mogły wiadomości o ich wyjściu na północ doln;, z czego u Pliniusza powstało umie- szczenie ich w Skandynawii. 02. Znakomity dziejopis Rossyjski, Nestor, znawca doskonały rzeczy północnych, powiada, że między narodami hołdującemi Russ- Waragom , w pierw- szej połowie dziewiątego wieku, znajdował się naród Liw, którego posadę wskazuje, wyliczając porządkiem narody, jak miały swoje osiadłości: „Libw; Neroma, Korś, Ziw, Czud”, Mera, Weś. 'Erf pierwsze wyraźnie litewskie , trzy ostatnie fińskie, środkowy jakiś obcy, tamte przedziela. Fak więc między Kuronami, czyli Łotwą i Czu- dami, mieszkali ci Liwowie, gdzie teraz kraina Inflantami,albo Liwonią unas nazywana znajduje się. 80. Zsąsła jednak już a rodowośóyętafożytłnych Li- wów, przddą wiekiem XIII, albo wiókyóm, kiedy ten kraj poznano, %ądnego iunegó nareduyprócz Łot- waków , tm nie ztmjęriono , mimo nazwania im dawanego przez Niemców u których były wiado- mołeł jeografigfie tych krajów,*xdawna dochowane i nabyte praz żeglugę i związki hamqlowe. Sami Łotwacy fńigdzie się nie nazywają Liwonhsyi, u nich (7 v” PA PNAĆ a Mama ka Z” (adj, A pnaeza Ly ZLA- 583. Nemeetey( ky de A mamo , c Ai reż ko boga kodaGó „Ad uśuTAa, Ma PŚ ; OM load RP ACME am. e 77 Ę | Ma wje ; MuzriabCPEJ" vt AM AL daly RR ; | zw brax aja s ae razdły da Z ymre” du AREi Q (Al ino jaa0 pot niej alba eu maj l nahy saa 7% | nirmrzcha daul ana. us GÓ e da — peel Alana 101 WINE qwidy ' 4 An "POZIE lt WŻ żanuf aMNŁ y o ÓÓŃE WE WOZIE A NŚaanam | ke / pac | na e h ów eGP zy palad, R | osy: ape be lam eknzeh tlniężytnećć, m luD w xm złej tka mae zagaw ra pr Ło nA A PRA >w zyj Jka ow A sy dni 0 a. ony U fo: ehw' e dok T ody W EE zTłwalani w cele zój WA Kaan lamy! JAR "7 zreduby lą wódr'eetmt' Xarmiyj . NYv/B /44 dod?) and Jodna, Prsfdaie rach” He Puo Z / zało ka Moga rea, - był! pna mało Spo, W Vnfler "20 R ki W ek ema, rob XA 16 AR tógr twe zda eo xe un Eg; Ło dad jboo, za Xaułin ba.. tala. budhw hdi mo Me gnata © Adóoo y jedna tata ( akocżić Tar Elż wę kady i waskawanł aan, rea oj GAKz ię naą day koda uky maja, ; powa zechnii zas! mna | ke Pył „dęgocznid w. 7 ię, 0 GAME 44 ky; zusc4a Ku nie derpią, jedna and Ż Z kaunkh m, „" p lulan a mi, ŁA pny na RŻEO da | pokoji, uga uslabu I kaeha Ko uległ | ymm Famowu snłtni. u Tem Tadano skala PiK ESZCY Wy TY MIE r. Am WDM: naj „der oliinwtj Łe apa hub lam ah nyśk ple znane j awktna pa aw etcia xned 14, daj megi, teó, ujnanaę mda k ny ko Z wwa ao” sad mał byla; Myj Kaca. "m tus nag! ha, adj Ao nałany udbay au an wak zakofień per leg pęka wyk AD par tattysh amy WIŃEM0O. Jam aużbwć MAY uttgią ds beesńr, libeeszy, jak Ay Ki bo- Bt, NJ be ład ma w rh nar:rke PP PP petudnee, tg 1 64 Lwasj Meladnia wal: lodduje pajfa az: pokaż Tek SCT 0 ZZA M „I » a, zamek Mom jo adu Erieypek Play 4 3, zdj y prać duo nermt mrefau m1 ('). Mle nam endu AA 70 anka gna. Bronka Mh. Are Hoa: /0.1E. u. 5: Ayn nD Jęynig 1640. Ur PAŃ et lancy tus naj ple kelrrle Mot dirk ze Hef4_1T V, 3756—83/)* Kry wne Mdasjiey /641- „Jeue 4e opka uk - płazy de dake Nedekemi Sany nago nk Aue 4%, so Kusłasa ŁAP oosĘ uko LĄ Kaw' see li duew tion J/ v. SA ren enfarmnca YZ, ka dane 7; /6%1. kr - c „ Pa | . A lz rio dd nę EA AAA ERERĘTCONI 3 ) r 1 4 > 4 s > P » ky cie, jlei ch 1- WAseGak=klaiO=Hup adi 11. Według naszego zdaniw:. oni się przenarodowili i weszli w skład trzech ludów, do trzech osobnych narodów, należących. Łotwacy za prawym brzegiem Dźwiny, mający dyalekt różny trochę od Kurońskiego, przyjęli ich część jednę do siebie. Druga część zbratała się ze Sławianami i utworzyła lud Łotewski, znany pod nazwaniem Retdy, albo Retdingi (2). Trzecia część naostatek spłyciła się z Czudofinnami i Sła- wianami, którego ślady zlewku są w dzisiejszych Łotwach, zwanych Świkken. Byttw=oee=unasii miesi Tisiaki ROW noboG ky - 4 ge pakt; ud grew agp epok pw (2) Paul Einhorn: Hist. Lett. p. a. 43 79405 ROZD JAŁ WOT z... Joi ana.k) Wenedach li innych narodach z nimi sąsiednich. 04. Starożytność _ Pardzo starożytny naród był Wene- 7 A 2 j Ja | PE 1 < 1 1 7 cnedów._ dów; lecz nić ma pewności o jego praw- dziwćm pochodzeniu, czyli rodzie: nie mało bowićm ziem w rozmaitych stronach Furopy wenedyckiemi nazy wało się, w których częstokroć siedziały narody różnego pockodzenia. Ztąd tak rozmaite wnioski, ziępęwno zdania i i rozliczne narzeczenia powstały, Że nieodbicie potr zeba zagmatwaniehprzątnąć, chcąc ©tzecz jaką poczer pnąć Z tego zrzódła. Dziejopisowić rozmaicie wypisują to nazwanie : Heneti , Veneti, Veniti, Vendi, * Benedi, Vintdi, Vinali, -Viqidari, Vidivarii. Są nawet, którzy Wandalów do tego kómi? pleta umieszczają. O Henetach, narodzie Pafla- gońskim, w Azyi nad morzem Czarnćm osiadłym, Herodot wspomina. Byli Wenety we Włoszech nad morzemAdryatyckiem,których od Trojan wyprowa= dzano (1). Był Naród Antów nad morzem Czarnóm, poi O O EA (1) Plinius: H. N. Lib, III, c. 19. — 105 — których Tablica Peutyngeriańska Wenedami na- zywa. Strabon mówi 0 Wenedach Belgickich, dzisiejszych Niderlandach. Pomponiusz Mela wy- raźnie twierdzi, że jezioro Konstancyeńskie nazy- wało się Wenedyckiem (1). W Anglii, w krainie Kornwalii, naprzeciw Galskiej Armoriki, był kraj Wenetów, nazywany Qućnet, albo WVenet, osada Wenedów Armorickich z krainy Vannes (2). Wy- spy Glenan, de Croix i Belle-Ile, nazywano W ene- dyckie, gdyż były przez naród Wenedów Armo" ryckich zamieszkane (5). Nie brakło na mniema- niach jeszcze rozlicznych 0 ludach tego narzeczenia, które uboczną byłoby rzeczą przywodzić. Ptole- meusz przecież najznakomitszą krainę Wenedów opisuje w księdze trzeciej, gdzie mówi o Sarmacyl. Wciąż nad morzem Baliyckiem, począwszy od Da- nii, aż do zatoki Ryzkiej, pomieszcza on narody We- OD. Zkądby to poszło nazwanie ico za O mazwaniu. nedyckie. przyczyna jego nadania,mamy takoż dosyć powieści w pisarzach: wybierzemy prawdo-podobniejsze. Zrzódłosłów nazwania tego leży w wyrazie Unda, c A , + p należącym do mowy starożytnych narodów pół- (1) Lib. III: Zacus /F enetus, (2) Origines Gauloises p. 115. (5) Plinius: H. N. Lib, IV, c. 19. — 106 — nocnej Europy, który się dochował w Litewskim języku, FF unduo, woda a który pochodzi od W end, albo Wand, w staroniemieckiej mowie znaczącego wybrzeże nadmorskie (1); mówią, że dotąd jeszcze u ludu prostego w Danii, morze ma się nazywać JF anded (2). Co się tycze Wenedów nadbaltyc- kich, mówi Naruszewicz (5): „, Trzeba naprzód wiedzieć, że nazwisko Wenedów ściągało się do tej części Sarmatów europejskich, którzy ponad mo- rzem Baltyckiem siedząc , szćroko od Wisły 'zaj- mo wali te kraje, gdzie teraz Prussy Brandeburskie, Żmudź, Inflanty i dalsze północniejsze”. Z tego postrzeżenia naszego dziejopisa widzimy, że ludy różnego pochodzenia, ogólnie zwane Sarmackiemi, z przyczyny osiadłości swoich nizowych czyli w krainie nizkiej, ku morzu zbliżonej i płazkiej, takowe nazwanie otrzymały. Nie wchodząc więc w badanie: komu z narodów wendyckich,właściwie to nazwanie przypisać należy, powióćmy: że w wie- kach, zbliżonych do początku ery chrześciańskiej, Wenedy to samo znaczyło, co n Sławian Nizowcy, Pomorzany , u Niemców /Viderłamńder , u Francu- zów Pays-bas, u Litwinów Źomajten. 86. Rzeczą potrzebną i bardzo interessującą ogół "a (4) Barth: Deutschlands Geschichte, B. I. S. 109. (2) Wilhelm: Germ. 5. 87. (3) Hist. Nar, Pol. T.I, str 255. 1 Ooo „TEZY 2 — 107 — dziejów północnych , byłoby wykrycie prawdzi- wego narodu Wenedów, ale to przechodzić zda- je się wszelką możność: albowiem starożytni jeo- grafowie plątali nazwania i posady ludów bardzo niezgodnym z prawdą częstokroć sposobem. Jest to błąd powszechny nam piszącym, kiedy chcemy powiedzieć więcej, jak wiómy: czyliż bliżsi nam wiekiem jeografowie nienakładli mnóztwa nie- dorzeczności w opisach Afryki śrzodkowej, której nikt nie zna dostatecznie ? To rzeki, to narody wymykają się zpod pióra, które ani były na świecie. Przebaczmyź starożytnym, których sposoby rozpo- strzenienia wiadomości jeograficznych ograniczeń- sze nierównie były od naszych,które nie wyszedłszy z druku poniszczały, a nam się dostały, albo ściśnione wyjątki Pliniusza, albo niecałe traktaty innych jeo- grafów. Z tóm wszystkićm, rozdział 46 Tacyta (1), objaśnia nieco zbliska rzecz o Wenedach: oni ani do Sarmatów, ani do Germanów nie należą, rozległe ziemie posiadają, od zachodu graniczą z Wisłą, i mają przyległą krainę Estum, oraz Gitonów ($$ 65—79), od północy Finnów, od wschodu niewiadome przedziały, od południa Peucynów. Budują domy, siedzą osądami, trudnią się pól uprawą, piesze mają wojsko isą przemysłem han- dlowym zajęci, pernicitate gaudent ; prowadzą sposób Życia zupełnie różny od koczowniczych ————— „o Z A W (1) De Mor, Germ. — [08 — Sarmatów. Opis ten ogarnia rozległe i bardzo roz- ległe kraje. Uczony naszych starożytności badacz, Pan Surowieeki (1) bardzotrafnie objaśnia rzeczy, gdy Sławiańskie starowieczne osady w tym obrębie wenedyckim pomieszcza, opisując granice krajów mieszczących w sobie tu, lub ówdzie, rolnicze osady Sławian. Według niego taka była obwodnica Wenedyckiej krainy: ,, Począwszy od Wisły,wzdłuż krainy Estów, przez dzisjejszy Niemen (środkowy, niżej nieco Grodna), Żmudź, Inflanty, Estonią (Czudią), aż do wschodnich końców Baltyku (od- nogi Fińskiej); ztamtąd około źrzódeł Wołgi i Dnie- pru, do ujścia Prypeci; dalej wzdłuż tej rzeki, do jej źródeł, przez część Polesia i Wołynia, przez wyższy Dniestr, aż pod Tatry i Wisłę, która odtąd była ścianą zachodnią , dzielącą ich od narodów Germańskich ”. Kraj ten równy, płazkiemi prze- strzeniami i błotnistemi zatopami napełniony, słu- sznie się mógł nazywać Wendyą, a od niego i Słą- wianie się nazywali Wenedyckim narodem. (1.) 87 Sławiany. Jakim sposobem Sławianie wykłluli się z tych równin , albo, jak izkąd się tam dostali, nie jest rzeczą naszego przedmiotu rozważać. To tylko powićmy, że nie jeden lud i nasz przedmiot zblizka interesujący do lika Wenedów należał; pm m m (1) Rozprawa o Początku Słowian, str, 50 i dalsze. ta.) m tej Tu W. — [09 — kiedy rozważymy ustęp samego Tacyta (1), zdanie Jornandesa (2) i Naruszewicza (5), będziemy u- » /g twierdzeni bardziej w tóm mniemaniu. A chociaż bydź mogło, że Sławianie Wenedyjscy w wiekach 8 m R RWE 0 przed erą chrześciańską, lub nieco poźniej, posia- dali wybrzeże jakie morza Baltyckiego , między ujściami Wisły i Dźwiny, z którego przez ludy naszłe ze wschodu wyciśnionymi zostali, gdzie ślad ich pozostał w nazwaniu rzeki Windawy; nazwisko przecież Winidów, Winidarów, za należne do ludu plemienia Litewskiego poczytać się godzi. | GG /8 3. 55 mej . [ym sposobem b wydań rzecz Varody sta. *"< aa. ii ; ztą rożytne stron Z mscz, SC o Wenedach w największej części ze Sła- _ zaszych. — wian złożonych, zostawując opis ich pokoleń do rozdziału następnego, powićmy tu o narodach są- siednich tamtym, któreby nas interesować mogły. Ptolemeusz w trzeciej xiędze jeografii swojej, po Wenedach następne wylicza narody, pas zajmu- jące środkowej Sarmacyi: Galindae (4), Bodini, Gefini, S$udini, Caryones, „Amazobii vel Ama- MA wobitae , Stavani, Sargatii, Sturnii, Fibiones, Nasci, Galindani, dcibi. Szkoda że, jeograf sta- z c c ś - - = rożytny żadnego porządka, w wyliczanin , nie za- Z O AA (1) De morib. Germ. c, 24. (2) Cap. 5. (3) Jako wyżej. (4) W Kodexie St. Peterzburskim czytają Galindanz. a — Io — chował, czy zachować nie umiał, przez coby się po- sad ich znajdzienie ułatwiło. Dalej powiada w ogóle juź całą Sarmacyą opisując: ,, Zamieszkują Sar- macyą, ludy najliczniejsze, Wenedy, nad całą odnogą W enedycką (morza baltyckiego kierunek wskazuje). A wyżej Daki, Peucyny i Basterny, oraz, którzy zajmują całe wybrzeże meotyckie Jazygi i Roxo- lany, takoż dalsi wewnątrz lądu Hamaxoby i Alany- Scyty. Pomniejsze zaś narody siedzą w Sarmacyi ponad Wisłą rzeką, (to jest: nad dolną jej częścią): pod Wenedami Gytony i Finny, (chciał widać po- wiedzieć Groty i Swewy), polóćm Sulani, niżej których Frungudiochy, dalej Awaryny, ku źrzó- dłu rzeki Wisły. Niżej tych Ombrony , po nich Anartofrakty, ponich Bargiony, po nich Arsyety, po nich Sabocy, po nich Piengity i Biessy przy Karpackich górach. Z tych wszystkich najprzy- leglejsi od wschodo-południa względem Wenedów, Galindy, Sudiny i Słavany, aź do Alaunów. Pod niemi byli Igylliony, z któremi sąsiedzili Kosto- bochi. Naostatek, dla dopełnienia opisu, z tegoż jeograła przytaczam: Welti, Hossii i Karbony, ku północy dalej nad morzem Baltyckiem byłe narody. Pliniusz pokrótce powiedział (1): „, Mówią, że Sar- maci, Wenedy, Scyry i Hiry, aź po Wisłę mie- szkają ”., Potakićm rzeczy wyłożeniu, któż potrafi (1) Lib. TY, c. 15. aa" >= zwy W EYE ARYREA OPPA 72 y i w — III — kartę tych narodów nakreślić ? Ani porządka w opowiadaniu, ani wyrazistości w nazwaniach, ani wskazania, choćby jednego narodu pewnej posady. SB, 4 - 0 . .© Jednakże «według najbliższyćh prawdopodo- r, . bieństw, wybierzemy ztego pocziu, narody nie- należące do pokoleń Litewskich, sąsiednie z We- | 148 Ekattamę 0 szyć Tm Tez Tyt nedami. Najdalej ku południo-wschodowi mieszkali Sturnii, (bydź powinnośŚżirnii), których osad rzeka Styr pamiątkę dochowuje, podług trafnego postrze- żenia Malte-Brun'a (1). W kierunku zaś wschodo- północy, mieszkał naród Vibioni, czyli Witbioni, stolicą ich był grod starożytny nad Dzwiną ZZitsby: gdzie teraz Witebsk; co Karamzin postrzega w ba- „a 9 daniach swoich (2). 'Te narody nie dają się wyja-” reua 7%: śnić do jakiego plemienia należały, tracą się one, »* | w.Sarmackim zamęcie ludów. Środkiem między tómi dwoma narodami, tułały się koczownicze hordy Amaxoliów , czyli Sarmatów niemających innego schronienia, jak ich wędrowne namioty, nad woza- mi rozpięte, lud pasterski i leśny. Tuż gdzieś wylągł się narod „4subi, potem Cassudi, przodki teraźniej- szych Kaszubów. Bezwątpienia spłycił się on z jakiómś pokoleniem Sławian i trafił pad dolną Wi- słę, gdzie osiadł na Pomorzu; w nim są dotąd ślady (1) Tableau de Pologne par Malte Brun, Paris 1807. (2) Istor, Hosud. Ross, T. I. rodu niesławiańskiego, cechy wcale inne mającego. Nie wićmy wcale o badaniach nad tym ludem zesło- wiaczałym , lecz z niewielu własnych postrzeżeń wnosimy, ŻÓ Rie byligącytami przodki Kaszubów. 90: ró ź. GCobyśmy o narodzie Gegirf: w osobności po- wiedzieć mogli, nie znajdujemy,ani w starożytnych, ani w nowoczesnych pisarzach. Zostaje tylko do uczynienia domysł,zbliżony dosyć do prawdy,oparty na śledzeniu miejsca osady, podług nakreślonych . kart z Piolemeusza opisów, i podług podobieństwa nazwań z Chionitami. Ci byli greccy osadniey em* - poriów naddmieprowskich , spokrewnieni ze $cy- tami, mieszkali nad brzegiem prawym Dniepru, dzie Kijów; za Dnieprem zaśąmieli w sąsiedztwie Alanów: mamy albowiem podania dziejopisarskie, że. kiegdly $apor król Perski, zimował gdzieś nad Wołgą śrzodkową, Julian cesarz, znajdujący się nad środkowym takoż Dunajem, wysyłał gońców do niego , którzy przeprawiali się przez Dniepr w osadzie Chionitów , a potym przez kraj Alanów dalej dążyli. Świadczy o tćmAmmian Marcellin (1): Pray znowu tęż samą rzecz wyświeca, mając przed oczyma kartę, podług Ptolemeusza nakreśloną. Naruszewicz, też same źrzódła mający pod ręką, by- najmniej nie wątpi, że Chunny Ptelemeusza, których (1) Lib. XXXI. 07 cr Wd dk „ko 1 boków Śl uć i ia ą AGO koi Łu6 ba. nany wał, 22 tu Raw tee. / łat; NY eby da 4%, esy, = Ą bedac: A Mies ="t7 ea aj lae Jm Gb, Pala 2 waż few "Hę 7: (61 ao: 07, v%. dó% z" yje każą paiey m0 . Ś sd. „oRlE. © fa Mu ua>r „ij nad PSR EZ z Ljać pete WR AMO 9-3 Z AZ M) | A) wibo Jil p z ŻW a yno zaj Cz, 4 p , | Se Oh do: yta Śesgj „sny Srye fe SA * para py» Lui wta TO RR na a! (hi ehe Ms. WDT RZEC z | 3 „Aa taki 'PUUAT. ka Uh pij Ł MP "MŁ ne U Maio tan, pa v sĘ pań szy że oban ZEŃ KRS zaa ać WŁ 0 NndneM pó kkk yy Aba p AA w KAŻ AE PRE = to) rę 15% ód wzi ew (61 A sg uh M YA. pany rh by ły y w ma udka namubyj © RYRRAREM sponwiuwuwnuh dz. lu Ba Ze+ Lana | | uegkuwje BE, 0 ZER a (+| JAY: Jwuse so Le Y FL. % al pe tou rkaeła- 15" | Śła ro 2. fr, Bór (69m: tamah okó0— za hu eu V, 7. łe. 3 myonzp ki uafne zagc a rade mana eiakauy Kalacna © ikuio agp), Mg Aulaca 1 OMEN POWIN SĄD A żel |. mu ledę Hey; Tiżgja zakk donówe wired nio MA zachy , ło eat AMO AAMeDKY blOg wph i fad aku ho.cddaą llad Ka. Rao.sle rzua2i ek A nuewaakii , ma ŻA Ń Xcacu sze '€ / ukgdzzy'e , ae asu a, 7 znufaa leacż 12 a dano? waznosci: dłechę ULU ANA) , Są aż: u buy pawi Mana omażna sko Kuoj > tgicy Jnyzarajanayh | qe Bury rd ud amo Joe LUA Kzkony kn, , 2 o/za-n fargni, FAA_ toaj Mia, prauac , Kc Łedaadz rara) , — II5 — osada przypada na Kijów, są tym samym narodem Greko-Scytyjskim, co Gefini, jakoby nawet przy- bylcy z wyspy Chios (1). Wiadomą zaś jest rzeczą, że była twierdza nad Dnieprem nazywana Chue; Chunnigard, należąca do wspomnionego narodu. Bydź mogło, że Sławianie, w następnych czasach zawładawszy tym grodem, nazywać go poczęli Kue, czy Kuje, od czego poszło Kij, Kijew perewoz, a ztąd powieść otrzech braciach Kij, Stek i Korew, zlała się w jedno z wiadomością o dawnym Kijo- wie, którą tak poważnie Nestor wypisuje. Idzie tylko o to, że Ptolemeusz i Chiotów wspomina takoż: lecz w takiej nawale nazwań, po większej części nieporządnie spisanych; skompilowanych z ró- żnych źrzódeł, z których ten jeograf korzystał, nie jedna to pomyłka u niego, że dwa, z różnych epok iautorów podchwycone nazwania jednego narodu, położył poosobno i dwa zrobił narody, podobnie nieco nazwane: sprawdzania bowiem nie zawsze były w możności. Jeograf, na samym początku ery chrześciańskiej żyjący, Dyonizy zCharaxu, pro- wadzi linią południka ujścia Dniepru, przez krainy Kyjanejskie, który przechodzi blizko źrzódeł rzek Pantikapu i Aldesku (2). W istocie, linia prosta, (1) Hist. Nar. Pol. T. I, str. 125, 205. (2) Prise. Perieg. 5035 sequ. Pantikapes wićmy, że Przy- peć bydź powinna. „4/descus, Niemen, albo która z rzek więk- szych, w górnej części do niego wpadających. Dz, Star. Nar. Lit. T. IŁ. ej n/ — I — poprowadzona od ujścia Dniepru do,Limanu, przez źrzódło Niemna, przechodzi blizko Kijowa: bo cho- ciaź ona zbacza od południka stopni kilkanaście w lewo; lecz według tamtowiecznego sposobu krć- ślenia mapp, bardzo mogła za południk uchodzić. 04. YZ. Gitony, od dolnej Bt ak wićmy przytykali do Wenedów, a Finny zawsze siedzieli na północy za Dźwiną zachodnią. Bulani znajomi są w liczbie Sławiańskich ludów ituź koło Wisły środkowej mieszkać powinni byli. Frungudiony, lud widocz- nie germański, chyba więc w blizkości Wisły, gdzie siedział za lewym jej brzegiem. O Awary- nach nie powiedzieć nie można, Ombrony są to Obriny, Obrzymy, znajomi zkądinąd idałeko na wschód-południe za nasz cel wybaczają. "Toż samo Anartofrakty, Burgiony, Arsyety, Savary, Piengity 1 Biessy, w jednym zapewne ciągu, od wschodo= południa gdzieś przylegające do Wenedyckich pu- styń, ludy Germańskie, i kto wie jakich pochodzeń, wcale zdają się bydź obce z przedmiotem naszym. O Kostobokach, będzie niżej pod artykułem o Ja- dźwingach, którzy na Jazygów podobno wychodzą. Peucyni siedzieli przy ujściu Dunaju, niewiado- mego naród pochodzenia, toź samo prawie i Ba- sterny, którzy są tu wyrażeni pod zbiorowćm narzeczeniem nie jednemu ludowi, wschodnio-po- łudniowej Europy właściwóm. Cosię tycze Vel- | masc 8) ią u" WPEREW KS-/ — 15 — tów , Hosijów i Karbonów , ci muszą należeć do Fińskich pokoleń, i nazwania te odnosić się raczej powinny do włości jednego narodu, niżeli do na- rodów osóbnych; nie trudno nawet na ziemi [iń- skich pokoleń znaleźć idziś uroczyska włości, po- dobne nazwania mających. p PrTE A lam aanad, w ze sea , Age. ROZDZIAŁ VIII. O Sławianach. wiańskim , tałę są liczne i wiele zna- c . . . £ © , czące, że dzieje jędnego rzucają świat drugiego. . s / . . losow jego, zwłaszcza , gd$ ta smaterya nie jest jeszcze należycie wyświęćconą , pomimo mnóstwa zdań i pomysłow, uczeni na Żadne się nie zgo- dzili (1), chcąc przeto powiedzieć naszę zdanie (1) Naszćm zdanićm, najtrafniejsze o tćm pomysły zosta- wił Maxymilian iński, w uwagach nad Wincentym Ka- dłubkiem, które z poprawami przełożył na język niemieckk S, Linde, Warszawa 1822. Stronica 159 sequ, — II6 — musielibyśmy więcej miejsca zająć w piśmie, niżeli pozostajłąjina ten artykuł i wyboczyć ząhadto z przed- miotu naskego. Mimo przeto chęgt naszej, musi- my się ograniczyć na skróconćm nayfomknieniu o wy- obrażeniach |naszych, tyczących Bię tego ważnego przedmiotu. Mie mogąc zaś krócej wytłumaczyć się, obraliśmy porządek abecadłowyj w którym powićmy » pokrótce o każdym lądzie słajviańskim nasze wy- R 4% *» Só ny :% żę . M 2:9 +. * kłady kistoryczną, szczególifiej zwracając uwagę 5 +g-1 |) . "uv ć 4% 0» Mag r KU EJ 50 , które bliższy wpływ mają, „ył slub mięć mogą do naszego yrzedmiotu. Zbiór ten okat 909, 9988) pocz 22 ŻE *a szczegółowych opisów posłuży do wyrozumienia = r A 4d a Af , 5 4 © . | W GŁĘ wgluweżóczy, w tćm piśnfie pomieszczonych, i u- Pzp yłolpi-pasi od przewlekłości, powtarzań i ustępów. «4 * 7 „ cj OE )). EO ika ród dłażoc Bolany, falho Bułany, to samo co sh ó% „zyk je” 4442 AIR Polany. 'Takoye bowiem brzmienie «279 *71" pochodzi wyraźnie gd dyalektowego wymawiania, JU > -tędyż i teraz wieśniacy Wielkopolscy tak wyma- wiają; oni siebie zówią Polany, Pulany, Polacy (1), co w ich przycisku brzmi jak Bójany. Ptolemeusz s U lud tak nazwany umieszcza nad(Wisłą i policza do Sarmacyi; więc mieszkali na prawym brzegu tej rzeki, w drugim wieku ery chrześciarńiękiej, i nić ma zkądinąd wątpliwości, że byli Sławianąmi. biliny takoż dotego szczepu zdają się należeć. nik Warszaw. r. 1829, N, 44, str. 71 — 72, — 17 — St. Rrzeżany. Nazwanie mają od nadbrzegowfgo położęnia swej ziemi. Mieszkali nad brzegami Odry śrzodkówej. Siedziby ich poźniej weszły dó Mar- grabstwą Brandeburskiego. Mały to był lud, Li- czył się ddligi Hawelów. 95. Bulgary,aboBothary,77 othary.Mają rud złożony nazwanie Sławiańskie od rzeki W ojgi (1), — WO ona u Greków| nazywała się ox, ibył naród Rhoxany, ile wiadome dzieje Bylgarów i Roxanów, one zupełnie te game bydź śię zdają , kiedy ich nie będziemy mieskać z Rokalanami; ztąd bardzo słuszny powod jest dę mniśmania, że Bulgary i Ro- xany był jeden i ten gafh naród, we dwóch języ= kach różnie nazywanyfyOn był uralsko-azyatyc- kiego pochodzenia, mięśzkął nad śrzodkową W ołgą, przybywszy poźniej rfad Duhaj, zlał się w jeden lud z niejakićmś pokol ian, przez co stracił Sławiańskim (2). swoję mowę ojczystą istał się Dla tej przyczyny u pisarzów Biząntyńskich, liczy- ły się dwie Bujgarye: Wielka za łęwym brzegiem (1) Zdaje się, że w starej sławiańskiej mowie, 77 ołha zna- czyło Jałówka w którym wyrazie źrzódłostow jógt 77'oł; woł- hujet byk, znAczy ża jałówką biega, F/ałaszyć, ną wołu prze- rabiać;ZF'ołqhw, kapłan pogański, rzezaniec; są wyłęzy jedno- źrzódłowe (a) Sfritter, Memoriae populor. T. II, p.457.Thuqmann, Geschichfe der Oestlich, Vólker, p. 50, ska) SE" .. — 1I8 — zie rodowici Bulgary: byli; Mała, w części ie i dziś ten zlewek Sławiano - Bulga- 96. Tut da zżany. Nazwani od rzeki Bagu, nad z £ . APG + . . ——2—. którego częścią śrzedkową/mieszkali. Po- zbojecki,łowiectwe Oni spłycili się jakoś nami, czy też Wołyń Lud pierwo» Chrobaty. miejsc górzystych, hor- PES 2 10 CEO batych po sławiąńsku, nazwani, to jest Górale: początkowie bowierk góry Karpackie były ich siedliskiem (2), ndstępnłię rozpostrzenili się szćroko nad górną Wisłą i bylijudem słynnym po- między Sławianami. t naka nę wet osądy w od- ległe strony, aż zajDunaj. Dzisiejsi Kroaci mają od nich pochodzić; Nestor mówi w Biełochroba- tach i o Chrotianach, zowiąc znowu) oba te ludy jednóm APM Chorwaty. Ri Gw słu- 1 (1) Nestor pówiada: „„Bużane, zane siedoszą, po Bohu, posłe że Wały nimie «. Bibliot. Ross. (2) Nie w jednym zpołudniowych dyalektów sławiąńskich, napotyka się pr mienih kornaty, korpaty, klipy NP powaty. > — II9 — , sziłje mniema, Że oni zaludnili Polskę wschodnią i spłycili się z zachodnimi spółplemiennikami Lachańi. 98. / / Circipdgy. Nazwani od Piany, czyli PAny rzeki, nad którą mięszkali; nazwanie to zdaję/się pocho- dzić z łacińskdęgo, przez kronikarzówadane. Za- pewne trochę Maczej zwali się po $wojemu. Lud nie wielki, wchodzący w skład Lutyków. 99%: Czarnorusini. Od dgarnego gdzienia, Meanchieny, które i dziś noszą, nażwani, / Litwini zwali ich Jodweżaj, Czarne-Raki. ni/nad wszystkie poko- lenia sławiańskie noszą się/fajczarniej; wszystkie części odzienia u nich aj bydź muszą; odró- źniają się też od Sławian i/Litivinów cechami fizy- ognomicznemi; kobiety pą szczególniej brzydkie, ich ubiory mają cóś origihalnego, lud nieokrzesany; gruby, choć łagodnych gbyczajow dobrych skłon- ności. Oni nam!przypgminać zdają ślę 'Melanchle- nów Herodota, mieszkających na zachodzie Scytył za jego czasow:Ń Może oni, zapędzeni ąęwolucyami narodów w ten zakłątek, przenarodowilńsię w Sła- wian, kiedy niefni zdawna nie byli. Mieszkają w Lidzkim i Grgdzieńskim powiatach , 4toczeni z jednej strony bfotami Pielasy i od Dubicz do Je- zior ciągnącemi/się, które stanowią granicę Litwy, A W ogol Ól ni kotoo , « m LJ ń _ s — 120 — właściwej (1), z drugiej strony Rusią Nowygródzką, czyli Ńrewiczańską, z którą się zlewają/ do niepo- znania, ęryginalniejsi z nich zaś ci, którzy ku Li- twie siedża. 100. Lud pierwo- Czechi, albo Bohenży. Początek ich 9,4 nązwanie dotąd ną4leżycie niewyja- śnione. Jedni tvywodzą od Zichów, drudzy od Bo- jów, inni odCzęcha bajecznego. Lecz rzeczą jest najprawdziwszą, że Czechamj nazywali sami siebie, a Bohemami, albę Bohemanami nazwani zostali od krainy, którą %źamieszkali. Był bowióćm lud germański Bojów , |albo/ Bojsków, a kraina jego nazywała się Boienhęim, albo Boemania. Pewną takoż jest rzeczą, Żó imie Czechów jest jedno z najstarożytniejszyc] aiędzy Sławianami. Kiedy oni osiedli nad źrzódłarhi Elby w Bojów krainie, należeli wówczas/do rędzaju Sławian, najmniej ucywilizowanych,/byli wojownikami i myśliwcami, poźniej dość wczęśnie ksztąłcić się w naród uor- ganizowany poczęli. 101. CzerkassyjCzerkiess„albo Kęzaki. Dowiedzioną jest rzeczą, że dawniej Czerkięss i Kozak jedno a — (1) Kararhzin robi uwagę (T. I, str. 5: Nota g), o jeograficz- — II — a ante (1). Jakkolwiek rozmaicie rozpfawiać lubią badacze starożytności sławiańskich , o po- cząbkach Kozaków , przecież pozostanie zawsze do tego imienia przywiązana pamiątka jakiegoś bardzoydawnego ludu sławiańskiego,/ którego sie- dliskiem były okolice Czerkass, zaprawym brze- ru dolnego. / 10277 Dalminck. Niewiadomo od czego nazwani; mają bydź ciź sami, ko Głómacy, których miano wychodzi na rozrzutnikóv marnótrawkików. Lud nieliczny, utu pokoleń Sorabskich, i przy / 105. / zany. Otrzymali nazwanie wchodził do kon nich się pomiesza: Dozcany, albo D od rzeki Docz, nad którąsiedzieli. Lud nieliczny, należał do ligi Hawelów.4 / 40 Drewlany. Pochodzeni tego nazwania jedni wyprowadzają /od drewnost”, jakoby, że byli sta- rożytnym pokoleniem; drudzy 4d drewo, że po la- sach mieszkali zdawna , co pódobniejszem jest do prawdy: ponieważ kraina przeączęść tego ludu w Niemczęch zamieszkana nazywała ię Holzacyą, od Złolz,dfzewo,po niemiecku. Pierwotne ich osady / (1) Dymitr Bantysz Kamenskoj , Istorya małordssyjskaja wyd. 2; T. I, str. 108 — z10. były w północnej stronie Wołynia teraźniejszego; mieli swoj gród stołeczny, Korosteń zwany, który ma bydź teraźńniejsza mieścina, w Gubprnii Kijow- skiej Iskorsteńy nad rzeką Uszą. Drydzy upatrują ślad jego na Wołyniu , w majętności PP. Lubo- widzkich, Dedyczęa, tam się ma znajdować zabytek obozu Olgi, pod wśją Szatryca. VW iadomo, że ta xiężna zniszczyła wspęmniony Grod. Mieli oni xią- Żżęcia swojego, czyli królika, zówiącego się Mał. Naruszewicz mnićma , (że Dreylany, mieszkając wprzódy nad Odrą, przeńieśli się nad Spreę, a po- źniej dla ucisku Franków ma Wołyń wyszli. Ros- syjscy znowu badacze starożytności, wrzucili nie dawno domysł (1), że Dreyqany nie byli Sławia- nie, gdyż inne urządzenić polityczne 1 obyczaje mieli. Cóżkolwiek bądź, / my |nie odważymy się ich wyłączać z liczby ludów słąwiańskich ; tylko postrzegać się nam daje/ w mgle starożytności sła- wiańskiej, że było pokolenie tego |narodu wpół- dzikie, najmniej od idnych ludów u y wilizo wane, do którego Drewlany, Bożany, Czechj pierwotni ijeszcze może inni4 należeli, a które) zbliża się do Neurów Herodgta. 105. Dregowiczy. |Niewiadomego pochodzenia na- (1) Żurnał Mini terstwa narodnaho proświeszczenia, 18354 N.IV, Aprel str. 38 ; | j | - , ; m — [23 — zwanąje. Konstantyn Porfirogeneta przypisuje temu morzu Czaynóm. Dla tej przyczyny mieszczą dzie- jopisowie tęn lud nad systemem hydraulicznćm Prypeci. Sługk i Kleck były miasta, czyli słobody główne tego lądu (1). Są postrzeżenia, że się oni później posunęlĄ ku Grodnowi. * 106. luleby. Miał ten lud otrzymać nazwanie od jakiegoś Duleba, naczelnika, czy protoplasty swego, jak wnosi Długosz , Ńiczómy nie udowodniając, co zdaje się bydź rzeczą niezgodną ze zwyczajami Sławian. Mieszkali oni Yad Bugiem, poźniej prze- leli się w Wołyńców. / Dytywony. Newiadomy Mpoczątek nazwania. Wiadomość o istnieńiu tego luda, wyjęta z kronik polskich, w których jest wźmianka o krainie Dyty- wonia, która się dóstała w podział rzybysławowi; po rozdzieleniu się krajami potomKów Leszka III. Rozumieją, że to jest Linzacya, czy jąkaś jej część, zamieszkana pfzez Dytywonów. | 108. Haweli | nazwani od rzeki Hawel | gdyź nad (1) Karafnzin: T.II, Nota 420 ad finem, | / / Jujont4ś, ja — 124 — W obszeynej Hawelów krainie mieściły się i inne Doczani , da LOD | 4 : 4 Że kity tt Rózzę: Łe id AWA * Kaszuby, uPtólomeusza Acib duje się w tomię niniejszym pisnfa naszego osobny artykuł ($ 88). Gatzkow i nazywał się yn, albo Kucyn. Gra- . . . - . NŃ r, . . niczyli oni z Circipanamif na zachód mieli rzekę Warnawę; nim zaś udzjel pm ludem zostali, hoł- downiczymi byli Wagiftóm. tów (1). W istocie nie te ludy m żni, górale, jedni gór Epiru, dru Mniemają dawniejsi dziejopisowie wielkiego podobićństwa doprawdy , ponieważ to mniemanie nówsżźe postrzeżenia sprawdzęć się zdają, że ludy Czechów i Lachów, poszły od Kroatów, albo Chrobatów, idzie tylko o wyświeceniej od któ- (1) Karamzih. Istor. Hos Ross. T.I, Prymiecz. N, 70. Na- ruszewicz, Hist, Nar. Pol, T. I, str, 109. — [25 — h mianowicie, czy północnych, czy połhdnio- 4 wych „szłlarije jest za drugimi i nic przeciw temu | powięgłżieć enićymożna. 4 | 112. / Krysiczy, albo Krówiczy. Najpo- pug pierwo- tny: dobniejsz (do prawdy mniemanie, Że ich narzeczenię pochodzi od Krewów, kapłanów litew- skich; źe jedhostajne mając wierzenie z Litwinami, takowych kaqłanów mieli pomiędzy sobą, za czóm . © . s/ 3 . . - wszystkie postrzeżenia mówią. Oni byli też naj- EJ . . / . . .€ 4 . 4 Sy" 4 , + ". bliższymi sąsiadami Litwy; posiadając najobszei niejsze ziemie żę wszystkich ludów sławiańskich: od jeziora Czudzkięgo,czyh Pejpus, do źrzódeł Donu i Wołgi, w dr: stronę ku prawemu brzegowi / wyższego Dniepru, od yjścia znowu Słuczy do Dnie- pru, ku Nowogródkową, ztamtąd do Dzitwy, i wciąż granicą Litwy właściwej, aż kugórnej Wilii i gór- nej Dzwinie zachodnieją Mieli w swoich posia- dłościach starożytne „yi ważące (1), Druczesk, Witsby, Krewo,i inne. Naruszewicz postrzega ich starożytną osadę nad ssóki Bks dla tego, że oni spławiali statki, czyli a ej na Dniepr (2); lecz to mylny wniosek: ponie ę mieszkając nad / | (1) Nazwanie Izborsk, pochodzi od zbierąnia się ludu w je- dno miejsce, dla narady, wiecza zwanej. <Ż BĘ Nar. Pol, T.I, str. 570. — 126 — i Słaczą, tómi rzekami mogłi tak dobrze wiać, jak i Prypecią. ma | alygy n'zej BZZCE Nazwani od krainy Berezyn rożytnych Czechówę czy teź Morawców należący. atenia (1). Lazy. Źrzódło nakwania niewiadome. Lazy niędzy morzem Czarnóm , Kolchów, Alanów. Na tómże miejscu wspomina o nich Arrian i Ptolemeusz. Paweł Diakon, dziejopis V potężnie wojowali z Persami od Pliniusza byli znani a Kaspijskiem, obok Iberó wieku, pamięta, że i Arabami. Konstan- tyn Porfirogeneta prowadzi wojsko Rzymskie, za pa- nowania oda Sarmatów,najeżdzających kraj Lazów. Klaprot powiada o nięh (2); — „,Gałąź najzachodniejszą nąqrodu Germarńkkiego stanowią Lazy, przez Turków nazywani Laz, Jestto poko- lenie zdziczałe, trudniące się łotrowaąniem, które mieszka w Bóncid, od Trebizondu pokad morzem, aż do ujścia Czoteki, oddzielającej ich od Guryi. Język ich przybliża się do Mingeelskiegoj w śred- (r) Surowiecki: Rozprawa o początku Słowian, str. 458. (2) Voyage | Caucase et Gćorgie. Paris.1825,T „LI, p.917. r — 127 — nich wiekach oni nadawali całej krainie od Czo Według piego, Lazowie, wszedłszy /z Huunami do Europydpo śmierci Attyli musieli farić do kraju Julanów i ztęiemi się spłycili; na c dowody przy- tacza z histofyka Cynnamus. Jśżeli to przyjąć za prawdę „histo -yczną , toćby paczej przypuścić trzeba było, że L ży przesławłaczyli się, tak jak Bulgary, nie będąc piekdłjobródźm sławiańskim. Lecz to naciąganie , widoczńe , dla podobieństwa nazwań Lazów i Lachów ftworzone, podejrzenie rzuca na domysł. Lenzaniny, albo Q£ęczaniny. Trudno jest na- znaczyć początek ich nazwania. Wiieszkali w oko- licach Wyszogrodu nad DniepremĄ nie daleko Ki- jowa. Znajdują ody ich osiadłościi takoż w Au- stryi, gdzie jest/miasto Linz, które się nazywało Łęczyn, podług badań Naruszewicza. Óp wskazuje jeszcze mieścifę Lenzenin, niedaleko Sztzurowca, takoż miasto Hęczycę. Z tego widać, że nawóżnych miejscach w/słowiańszczyznie, plemiona tegę luda przebywał (1) Hist, Nar. Pol. T, I. — 128 — 117. uzy. Nazwanie to zdaje gię oznaczać, Lwie paśzczęki, albowiem Buza (czy teź Buz, u dawnychą Sławian musiało znaczyć gębę, paszczę, poniewaź łpamy i dopićro wyraz Buzia, który wyraźnćm jegt tamtego zdrobniefiem. Mieszkali w sąsiedztwie Ą Wilinami, Hawełami, Stadoranami; stolicą ich byłoymiasto Leubug. 110. / k Linny. Niewiądomy początek ich nazwania. u / c Położenie ziemi ich, tękoż niepewne. Naruszewicz domyśla się, że musielą siędzieć za prawym brze- soiem dolnej Elb w Ęgasiedztwie Zemeldynsów | „ś a JUB 5 i Hamburga. j Lutycy. Nazwanić mają po przymiotnika Latoj, surowy, złośliwy; tąkoż nazęvano ich Wilcy, że mieszkali w krainie, Wilkija zdhwna zwanej. Dzie- lili się na pokolenią: Luzycy, Lygi, Bury i Omany. Nestor powiada (Y): ,, Lutycy i [ywery siedzieli nad Duiestrem, był to lud bardzo liczny, ponie- waż i poza Dnieprze, aż do morza stęgał. Są mia- sta ich i po dziśdzień, a kraj ich u Gręków nazy- wał się Wielką Scytyą”. Ztamtąd więc Lutycy, zapewne przez Morawią i Czechy przeńjeśli się (1) U Kayamzina, Istor. Hos. Ross, T, I, Prymiecz. N, 70. * Padła żak / () A a Z Płtnyrz / > ublcł ki , b — bz ę PUAJAŁE> „ij Odra WA pm. małość nb. pt z zĄ die dh, 2. Od, sężę łu je | hę YrOAM Hry ar pda ag -- (aw Pziej ank - ć Ory t/* $ + h-4] Pr 129 a do Luzacyi, w której krainie od pierwszej połowy eku VI, siedział lud Litewski, Hernli „który znich wyciśnięty został. / 120. any. Nazwani od łuku, Że byli i Plemie Dre. p” | Ó dobrymi Wucznikami. Oni takoż tra- Eat era dnili się róbieniem łodzi dębowych /dla Kijowian. Mieszkali około Łucka, które miasto ich było sto- licąs Dziejopigowie przyznają im znaczny stopień cywilizacyi, wywiekach, kiedy inne sąsiednie ludy H pobratymcze w grubości 5 pogrążone były. Oni spłycili niej leś mocarstfvo i przed wiekiem 1X mieli podobno %ajścia z pitwinami i Jadźwin= gami. | Mazowsżany. Nazy zów , czyli Mazowsza” Lachów. O Mazach haroą zie TSA tej ziemi, będzie na swojem miej kładali tam grody, między kt od bardzo dawnych epok. Niej sławiański ch. / 122. Milzan$, Niewiadomo od czego tak Naruszewicz zowie ich maż © bez alszegogyć nA: Dz. Stay. Nar. Lit. T, 11. g bf drm wyd. — [30 — nia. Z innych źrzódeł odkryywamy o nich ć, że mieszkali między Elbą i Salą rze- ich. wiadom kami, liczyli się do pokoleń Sorab 125. Morawy4 Od rzeki Morawy /A kraju nad nią położonego , obłitego w przepysźne błonie, czyli po starosławiańsku mórawy. ył to lud moźny, liczny 1 nieźle acywilizowany:/on pierwszy w na- rodzie sławiańskimatworzył gbszćrne królewstwo, pod prawami i monagchą będące. Królów najpier- wiej mieć począł, z łaski których poźniej przy- szedł do upadku i rozsząrpania. Królestwo wiel- ainmy tak właściwie zo- wiącej się, zajmowało część Węgier, Galicyi, Ma- łopolski, Szlązka, Czech/ Aństryi. Było potężnóm kiej Morawii, oprócz k mocarstwem, upadło pod prząmocą sąsiad, na czele których byli Franki, w bezrząd i słabe ołka, czy teź Świę- stwem jego podziefili się sąsiedzi: 124. nad którą mięszkali, między Zemeldyngami i Do- + B , , — I8I — 14 czanami. Oni wpływali najwięcej do wyniszezenia „ik w tamecznej stronie, jak widać z Dadań 126. Mieli namianowanie of rzeki, czy Pałucza jeziora zwaneg: W chodzili w sk Ług, nad któróćm by a ich kraina. Wielkopolan. / PWRC: Podgórzanie. Że mieszkali na/podgórzu, nastro- nie gór Karpackich, od Małopglski, inaczej górale polscy. Oni, jak wszyscy mięśzkańcy miejsc nagór” nych, zachowali dotąd niądstwo staroś wieczyzny sławiańskiej. Polany. Potomkoyfie T"yweranów; pu. pierwo- - „ . a ; . , źn m jednego znajdawniejszfch ludów sławiań- sh skich inajdawniej uc dozna. Rug mieszkają- cego nad dolnym Dniestrem i w stosunkach znaroda= mi ucywilizo wanej i dobrze będącego. |osaca Polą- nów wschodnio- Po była nad Dnieprem ni- żej Kijowa. *. or spomina o nich z pochwyałą. Lud rolniczy, spokoj 1y, gościnny, wesoły, przeplątał pra- ce rozrywka gęśli, hudk wy, nękanf ustawicznemi najazdami dzikich są$j i wiejskiemi: śpiewaniem, graniem na ł 1 piszczałkach. Dla tegoż i nieszczęśli- ad Ę er gottesdienstlichę Alterthiimer der Obotriten Ń g* Ev MA 132 "Eni Alanów, Drewlan iinnych zapewneź potóm pod- . bity przez Russ-Waragów. Druga starożytna osada tego ludu znajdowała się nad Wisłą, pod nazwa- niem Buałanów, Bolonów , zap) dy go takoż Palów (1)4albo może Spalów (Ź). Który lud na- leżał, czylią raczej stanowił pokolenie Sławian Lachitów, al | dzą krytycy o wodu nazwania dotąd wywodach fiając, myśli moich żamilęzeć nie mogę. Spowsze- Polachów. Ją nie wićm co powie- dniało wyprowadzenią gd pola, ponieważ postrze- Żono, że nazwania Lach i Polach najdawniejszóm jest, najpowszechniej zrłajomóm w rozrodzie Sła- wian. Trzeba więd wróójć się do Lecha, albo Lacha, nazwań jedyowidańwi ;h, różniących się tylko samogłoski , która dyalektyczanćóm wymawianie u jednych brzmi/jak a, udrugich jak e, jedni wy- żyzna ziemid4 i równa musiała pokrytą drzemiącym lasem, którego Żadna ręka ludzka nigdy jeszcze nie tknęła. Cóż hrzyzwoiciej, jeżeli nie/nazwanie Las albo Les, ło nadane (1) Hanek, De Antiqu. Silesiae, p. 57. (2) Jornandes, de eb, Goth, c. IV. — 1838 — że w staróm wymawianiu, po miękkich samogło- skach, s lub ś, wymawiało się przez ch;/ zamiast położenie AR ej Podlesie, albo Polesie, której łacińskie dyplomąta z dat dawniejszej dochowały starowieczne narzęczenie Pytlacnia. uf: tejże względem pierwszej, dalej na zachód-południ uniona, otrzymała na- rzeczenie Zalesie, jakoby, 4$ względem Sławiańsczy- zny głębszej za tamtą leżąłay z czego powstało Zle- ony gór Karpackich; ianie takiź kraj le- sie, Silesia, Śląsk. Z drugiej s ku morzu Czarnemu, zdali Sła sisty, cały w lasach, i,nazywali go przeto w Lachach, zkąd poszło nazwanie Wołoszczyzny, Wołochów zapewne następców po Sławianach, w posiadaniu tej ziemi, ich bliżsi sławiańscy sąsiedzi nazywają (1) Od czego pfchodzi wyraz Polano, znajomy we wszyst: kich dyalektach sfawiańskich ? Znaczy on prawie tb samo, co drewno. Czyliżbf więc Polany nie mogli mieć taki sarhy począ- tek nazwania, jgk Drewlany ? Oba od lasow, rzecz więcej, jak wyraźna, x. z Z wy +4 — [54 — itexaz Wlachi, albo Włachi. Są jeszcze i Mor- iylud sławiański, zamieszkujący wybrzeża mor- yspy niektóre. Pochodzenie/jego wyraźnie jest od Kachów, i w nazwaniu swojem zachowuje znaczeniey morskich Lachów. 129. lieli nazwanie ora Elby, która się nazywała. Byli w sąsiedztwie / 150, Połoczany. Na waniejich jest od rzeki Połoty, Połaby. u Sławian Ła z Obodrytami. mieli za stolicę miastoPołóck. Według niektórych postrzeżeń, byli to Słąwyianie Wenedyjscy, czyli mieszkający niegdyś nad 1 morzeni Baltyckiem, ką ludy narodu od olną Dźwiną zachodnią wyparci zostali przez 1 zawsze handlem się bawić mieli, zostawali w stosynkach z wyspą Got- landyą i jej miasteny Wisby, baędzo handlownćm, ułatwiali przechód' towarow męrza Baltyckiego do Azyi, przez Witebsk na Dniep | 151. Pomorzany.| Od krainy ponad momęem Baltyc- kiem leżącej gk nazwanie. Potomkowie sta- rożytnych Wehedów. N 102. Psesii. Podobno nazwanie to pochodzi od rzeki 1 do Kijowa. Psol, w Ukrainie zadnieprskiej płynącej; gdzie ich bydź musiała pierwsza osada. Bezwątpienia prze- nieśli się poźniej na północ i tam znani byli pod nazwanienŃ Pskowiczy. Drudzy z nich za Bug i osiedli w Morawii, gdzie ich mazywano Psowany: ; | z 155. / Radymiczy. Rodług kronik słąwiańskich mieli nazwanie od jakiego$ wodza Radyma. Wszelako bliżej sądzić należy N stosownie/ do powszechnego Sławian zwyczaju, że imie sw ojć otrzymali od miej- sca Radymna, nad rzeką : anefn położonego, między Jarosławiem a Przemysle Długosz osadza ich nad Sanem i wywodzi pgć odzenie od Polaków. Nestor postrzega nad rzęką S%sz, w byłóm woje- wodztwie Mścisła wskie jąc, że Radym, ich SWE był Lachifą. Narusłewicz dostrzega Rakuzany 4 których dawniej miano n ywać Rakaty. Nazwań tych trudno jest poznać początek. Zajmowali tefaźniejszą Austryą właściwą. Główńym ich odwaliąi zamek Rakus, teraźniejsze miasło Retz. Lyd ten pochodził z pokolenia Czechów. — [36 — 155. fieqary. Naruszewicz (1) wyprowadza ich na- zwanie ke sławiańskiego wyrazu znaczyć hąrcownik, rycerz. Podobniej do prawdy, Że od miastą Retry nazywali się/, które posiedli po Herulach.4 Gdzie wznieśli znakomitą świątynię Radogasta, prźy której mieli kapłanów i obrządki podobne do liteyyskich. Wchodził ten lud w kom- put Lutyków , mijeszkał w sąsiedztwie z Circipa- Rugiany, Tak się 16 zywali od krainy Rugii, nami i Kicynami, którą zajęli po Germa ch Rugach (2). Sławianie główną osadę mieli na twyspie Riigen, trzymali ,„, w których dawnych — takoż przyleglejsze złem Rugów cierpieli. Mieli rząd królewski, byli naj- an po morzu Baltyc- kiem żeglujących;/ stolicą a) była miasto Aulma. 1372 Siewierzany. Nazwanie wzięli od krainy Se- lepszymi żeglarzami, ze Słav werya zwanej,/może dla tego, że Ku północy leżała, siewier półnge po sławiańsku ; rozciągała się ona nad rzeką Dgszną. Inna osada tego lądu była nad Bugiem, gdźie się nazywali Siewierobużąny. Takoż w Małopolśzcze było niewielkie xięstwoSidwierskie. (1) Hist. Nar. Pol. T. I, str. 551. (2) Rfigo albo Rugon, po celtycku znaczy czerwony, Ori- gines gaulpises Edit, 1801 Hambourg, p. 282—285, — 137 — 158. łoniany. Niewiadomo od czego tak nazw dowała Się osada Jadźwińsko-sławiańska , zwaniem Słoneńczyków. Był też lud Słghimiany na Rusi litetęskiej, którego Słońtm był s szkał on w Słłnimskim i Wołkowyskiył powiatach, między Czarnorysinami i Krewiczamł nowogródz- kimi, 1359. / / Soraby, albo Serky. Nazwńnie ich buj two ma pochodzić od Złab, qiewolfiik po Sła- „FF: wiańsku: ztąd Serwiaąy gd servus z łacińskiego, Slawony od Sklawe z nięg ieckiego, są ich narze- czenia. Drudzy wywodzą Yo nazwanie od serp, sierzp, że mieli używać szabeń, jak sierzpy zakrzy- wionych. Jeden koder ch ludów sławiań- skich, oni jedni pokazują wyrażźgy przechod Sła- 'wian z Azyi do Aźuropy , poniełyaż Ptolemeusz podaje do tego skazówkę. Sadziby Wch, zajmujące niegdyś dzisiejszą Misnią, część półpocną Czech, górną Luzacyą iSzląsk przyległy, sąldość staro- Żytnej daty, gdzie się musieli wcisnąćĄ od strony Austryi i Dónaju. Nie są one późniejsze odĄpoczątku wieku piątego. Połowa tego ludu, podłąg Kon- stantyna /Porfirogenity, za panowania Cesarka He- "RYĘ przeniosła się do Macedonii. i w Tal- macyi Zajęła ziemie, po wypędzeniu znich Adyaróyv. e Ś 5h, w 73 *+9;; S$%W sm, p 4 Ą NZ 4 — 138 — Sledzeńia dziejów tego ludu bardzo są ważne dla historyi $ławian, zwłaszcza, że tej drugiej połowy istnienie tywa dotąd. Możeby więc badania miej- scowe wiele światła odkryły. Niemało ludów tu wymienionyciynależało do Serbów, jako Dela incy, / Milzyany i ink +0) / 140. / Stodorany. „ARÓR Naruszewicz wywodzi ich nazwanie od Strtdalu , przecięź bliżej byłoby od Odry rzeki, nad którą mieszkali,/w sąsiedztwie Hawelów. Dziejopisywie lud ten/ za bardzo bitny i poczytują. YAt. / Suliczy. Miska fact Sułą. Byli po- koleniem Polanów. | 14 Tywercy. Lud stayóżytny bardzo, miał pocho- kolic(tyru. Nosił podobno fyrytów, od rzeki Tyras, to dzić z Azyi mniejszej, 2% u Greków nazwanie ' jest Dniestr, nad którą mieszkał. Jemu własne Antów, czyli Sławian wschod- bydź ma i nazwani nich. Zajmował nfstępnie osady naq prawym brze- giem Dniepru, tfkoż nad lewym Dunaju; dla tego k4 Fj . 4 . . = . Aa) - niektórzy dziejopisowie rozumieją jego posiadłości wściąż między tómi rzekami. On dął początek — 189 — 140. ' liczy. Mieli nazwanie od rzeki Ugołyg nad którą mbęszkali. Podług badań Karamzina (1)/rzeka Orel wG niej się tak >ernii Ekaterynosławskiej płynąga, daw- azywała. Następnie przeni Dniepr, niżej Kijowa, w okolice PerejesłAwia, gdzie Ukry. Nazwania jego ws i pochodzenie zeki Uchrach, któ- wywodzi Dobner z Azyi żpad rej nazwanie i położenie je 8 8 A było. Lud z tego względu za bardzo /$tarożytny uważany. Mogli oni w przejściu do ur >y nadać nazwanie jakiej ziemi naddnieprowskiej, o W. czas ńskiej, lud zego dochowało się Ukrainy narzeczenie/ zaś istnienia sławiańszczyzny' zaodr: ak nazwany mieszkał w teraźniejszej Marchii Braądeburskiej, zwanej Ukkermark p R Niemców. Kakhamzin nie dobrze ich od Ugrów, przodkow w gierMkich od- cieniował. 145. Ultyny. Mieli bezwątpienia nazwanie od | czyli Alty, rzeki rpadającej do Dniepru. Mieszk (1) Istor. Hos. (Ross. T. L Prymiecz. 44. ana, 1 a — 140 — / następnie koło wyższego Bugu. Oni wege czajki tąd widać, że zwiążęk wodny Bugu z Prypecią istniał dawniej. s 140. FZ agirXx, albo Starogrodziany. AS wzięli dębotęe, które spławiali do Kijowa; od ziemi, naktórej mieszkał wprzódyludek germań- ski, nazwany Wagre. Stolicą ich był Starygród, dziś Stargard w P burg, inaczej Aftenburg, był ją stolicą. Mieszać eranii. Inni mńiemają, że Olden- nie należy ich z] Waragami, jak zrobił Narusze- wicz; albowiem Wagre byli osobnym ludem, prosto germańskim , Wakagi, s tez skandynawskim, a Wagiry sławiańskim. 7 147. JZany, albo ZFanńy. Lud Wenedycki, bardzo starożytny, jakaś gałęź Sławian Wenedów. Z daw- nych wieków w Armorice, czyli Bretanii galskiej mieszkał. Stolicą jego mienią bydź miasto i dziś zowiące się F'annes. Nosił bn w tamtych stronach takoż nazwania Guineti, Gukneti, to jest 7/enefi. W Anglii naprzeciw/ brzegów, Bretanii galskiej, była ich osada starożytna, któr się rozrosła w na- ród, znany u starych dziejopisów y pod nazwaniem Ordovices. Wyspy Glenau, de Ghoix, Bell Isle, Pliniusz nazywa Wenedyckiemi, renebicae insulae, gdyż na nich Węnedy z Armoriku mieszkali. Strabo 1 Seneka uważają Wenetów galskich za KARĄ Wenecyi nad morzem Adryatyckiem. Mela po- — MI = wiada, że jezioro Konstancyeńskie nazy (vało się dawsiej enetus lacus (1), zapewne od kk galskióh, którzy trafiwszy nad en w górę tą rzeką zaszli dĄ wzmienionego jeziora. Polybińsz twierdzi, że Wenedy między Gallami mieszkaj: od nich mową, i potwierdza, że nad Adryatyckiem był ich szczóp. Badacze starożytności galskich, gdy przywodzą wyrazy zjęzyka starobyetońskiego, (Zas- y, różnilisię breton) nie nłąło między niemi postrzedz można sławiańskich, widać zaniesiony nów (2). Podług podań dothowanych w Sagach północnych i Eddąch, Wanńy byli narodem ucy- wilizowanym, mieliswoję Mytologią, znajdowali się w sprzymierzeniu ze Śkandynawami, którym udzie- lili znajomość czci bóga Morda. Krainę ich, na za- chodnim brzegu morza Ba tyckiego leżącą, nazywali Skandynawowie Wan aheim (5). To wyświeca paromzgo Wenędów £ adbaltyckich z Bre- tońskiemi,h£ « . ; «4 02.4 BZ. 148. FP ilatyczy. Nęstor wyprowadza Sch nazwanie od Wiatka Lachify, brata Radymna. Według niego o ————— (1) Powtórzyliśmy tu powiedziane rzeczy wyżej ($ 83) po- nieważ wynikła pótrzeba uzupełnić artykuł o Wenedaęh ,mnie- maniem o ich słaWwiańskim rodzie, (2) La Tour/d'Auvergne Correts, Origines gauloise$ (5) Surowićcki: Śledzenie Począt, Narod, Słow, str, 137. h tam przez Wan — 142 — wodem Millera, powątpiwają o ich sławiańskiem (R (1). / Filiny. Pochodzenie ich nazwania nie daje się wyświeoić. | Mieszkali w Miro Brandeburga, zowiącego się u nich $id zi sąsiedzili z Docza- nami, mieli należeć do ligi/ Hawelów. JY lotaby, (albo Żora Mieli nazwanie od krainy Wlotabii , którą posiedli po Herulach. y Należała ona do obualiń Wio położenie zaś jej naznaczają starożytnicy , gdzie dziś xięstwo Luneburskie. Dla tego W lotabów i Wilkami nie- którzy zowią. fad eh Ją a adu a ketyje pa < A Wdo:e znaz FPołyńcy, FZ olinóJFawini. N łęś wzięli od krainy W k więć, która ze swojej strony ma »z ! nazwanie od śtarożytnegę grodu sławiańskiego Wołyń, za Świadectwem Dłagosza, nad lewym brzegiem wyższego Bugu, | ży mieścina Grodek, która ma /bydź miejscem daypnego Wołynia (2). / (1) Żórnał Minister. narod. proswiesćz, 1854 N. IV. Apriel str. 5g. (ay/Obaczyć u Naruszewicza, Hist. Nar. Pol. T.II. str.415., — 148 — 152. Valesy. To samo, co Slążaki, lud wchodzący do składu xięztwa Śląskiego, dawniej do wielko- polskiej wliczał się. ( 155. Zemeltyngi, albo Zemełdyny. Nazwanie to popsute przez cudzoziemskich pisarzów, bydź po- winno Zaeldyńy, że za rzeką Elda pńieszkali w Me- klenburgii, między jeziorem Muyltz i Elbą. 154. <Żychi. Niewiadomego po todzenia, co do na- zwania. Mają ich niektórzy 74 przodków Czechów, podobno dla samego podobjeństwa nazwań, który powód jest niepewny. /Tóm bardziej, Że oni do Sławian wliczać się Aię dają ; chyba jak zesła- wiaczyła się horda tegó narodu kaukazkiego. /455. | Czarnogorcy. Mieszkańcy, gór Czarnych, albo Montenegru. Poświęcimy im osobny artykuł, nie w rzędzie Ba fat umieszczony, dla szczegól- 1 ności przedmigtu przezeń objętego, wielce godnego uw agi i szczęgólnym sposobem, węale niepojętym dla nas, opfiszczonego u badaczós starożytności Sławiańskich. Żaden lud sławiański kie dochował u siebie tyle oryginalności pierwotnej i 1arodowej, iątek historycznych w podaniachgławnych ikach różnego rodzaju, ile Czarnogorcy. Górqle ci, odosobnieni od całego świata, pośrzód * + 4 pzy i Wy” 4: k O txew> — [44 — swych skał niedostępnych nikomu z obcych, wa- leczni ; pracowici, bogobojni, wielcy miłośnicy starej swojęzczyzny , żyją dotąd xv tej pierwotnej Sławian narodowości, która ich różniła od wszyst- kich narodów (świata, iktorej Ślady unas prawie zapomniane. Mają oni zwyczaje, obyczaje, prawa, przesądy, obr ządki rozmaite starosławiańskie. Mają gadki, powieści, śpiewy, starożytne dzieje Siawian opisujące. Są u nich grobowce, pomniki przygod, napisy na skałach ; po świątyniach i różne inne zabytki toż samo i ró 4468 Mają i rękopisma jakieś starannie przeż pewne osoby zachowywane 1 niedostępne lada komu. Nieufność tego ludu względem każdego przychodnia przechodzi wszel- kie wyobrażenie: zdradzani ustawicznie przez Tur- ków i barbarzyńskich sąsiad swoich pod ich pano- waniem gnaśniejących, również niewierzący chci- wości Włochów, pfzy wiązał I namiętnie do swego ci nie zakładają, ni- wyznania, w nikim zgoła ufn komu niezwierzają się itym sposobem, przy po- mocy przepaścistych gór swoichy utrzymali swoję jakążkolwiek niepodległość. Miałąm w ręku ręko- pisne wiadomgści o Czarnogórcachy zebrane przez AWB R Oppermańna,który znaj- dował się w tamecznych stronach z wyprawą Ros- syjską za getta PAWŁA I, przebywął czas zna- czny w Korfu i miał zręczność o nich się dowie- dzieć, Aest takoż Podróż do Montenegru francnuz- 33 WJ ' ma Jiejeas a AB. ŻNT £ PAŁ Ak) |" AA Kya, zk ky * Peg spe Km zńco raueudh lu 44 ES Ą dude -Tefe, tykitwii k. p ya 04 ! rÓfŁeŁ= ASPA, 38 p" — wudy le jonzjsj, mażnaby + r Sue TÓE EŃ ou mieć, s4” tępo Are rog | "A ; ( AE 4 A. /42 + | w Jłaż ane 0 ye wo „w A, OGYJĆ Ju ciej jaa, o don robia W ietaany vUxlq_ 797980 A JĄ wekku nych, pas Po „EA zk kox J naly a f PE | RRC mada gprdadm 14 | * ONYCH: a nah FA, , zóbeoe | xy hytina ża nałuó aaa H+ PE” Wp zy Petty, rka dY, b dż py show. api Aąqp rtjyku AMY „esej kok > Ob dpm 22 fany uiątn ,- TAŻE eb : Po ZKE lubo u ( paakotką a, le 4 m M, waty 143 Key SOgodunkij past 2 sk częekógA fr aaa, ĄN tedy, „feć lursb,184 diś 2645: męb umo Pum w) tr *' R o sk: (79. uży pów w: raaddgy , fomiema bl. rów sów saśedjake 6 EA POZ atx gr17 uuoja nagndy s M Bó mdoku - ZE iw ab wiiseig Pi A ga A WP miko, JES kk poe Ź aż tag banie loan ALA <A byk, Paz oendy Judaorn zófne de pko de, w moj "ry az Za x ad AG k 6, buy Sed o zek amayk af. 2% ZY, sy daejj SA NSZ zz SRA | 2 Pa. fa Jan 60) najni OE - ASACE SmE Z o mlaf_ ret, Swe, pęd „> odd) Kózaa 6 AZ W made ŁU, AMT UAM jm (f, Kraadżao ssd pył Spale. pa „fr mi Ż mmóżo obtjzy w Wło nę sa 2 PREZ AIR s Ri tzmia PANA -oNLORAMRE 0 wakakna a s $ ROŚ 3: o(5łan () 7. ZMĘJ: b, 164. Ze JOY rój w. >: gg ostać) p ka 19 4 MA e / rak L 4 "so waj 2 i Jw. 22747 w fla rne ) jpkla Ruta . (hu Pr ([' /Aace Aa zró * ają 27 ponad oi jo p" naw Kde - ragah NADE ME jAk waj! puk «2: SĘ = ca PA EEEE sd: site RAE at fade oai, Peye y | Mumd% jej 4. py" e; jaz u u. p uttły 24) war ofi jjas sp tecj add KE wyka" hpa i Kit na Jr „m yk APA 8 ( "A „ła NACE HE stów Jan Nut AJac lny Jacnić ( y £ Ji PA P4eAn2 pozyt end Koy” 1 47 4047 nA my ! jw p mat va nale - (dj figa my fr» ohódić Ur cna * 7, ŁU. py” | b= ai %.9— Ą4 Ś- Ga lam am! ««> pp Lean rp 94— 170: — 155 — " kiego półkownika Vialla (1), który za czasow Na- poleona zwiedził sam osubłście śrzodek ziemi Czar- nogórców,miał sposepność z niemi się poznać zbliska, i badawczóm okiem zajęeć w tajemnice tego cieka- wego ludz 4. ate 6 . „* w liwo worm DIEC CĆ TOBA sk * 4 ROZDZIAŁ DX. O Połowcach. 156. Ścisłe dociekanie rzeczy, tyczących się Narodu Litewskiego, prowadzi nas nie raz do ustępów, prze- chodzących sarm zamiar pisma naszego. Lecz nie- podobieństwo jest ominąć takie postrzeżenia, które mogą rzucić jakikolwiek promyczek światła, na przedmiót, wykryć się mogący, bardzo ważny w dzie- jach północnych. Tego się trzymając przedsięwzię- cia, jużeśmy nie mało rozbiorów rzeczy, na pozór obcych, poczynili, i jeszcze utrudzimy cierpliwość czytelników naszych, wyłożeniem postrzeżeń o nie- mm e —- mmm AN Z O EE AEC, ** (1) Voyage historique 'et politique au Montenegro etc, Par. M. le Colonel L. Vialla de Sommieres. Paris 1820, 2 vol. 8: Dz, Star. Var. Lit. T. 1I. 10 Fóżć w „b e- dł. /480%,4 sy, d 4 % y, a m ; RONAETE ASK „Ń ; . — 106 — których narodach, zbliska nas interessujących,szcze- 157. Postrzeżenia. Uczony nasz badacz rzeczy litewskich, gólniej Połowców. X awier Bohusz, wlicza do pokolenia ludów Narodu l Litewskiego, znajomych zkądinąd Połowców (1), powodem postrzeżek;, opartych na takowćmże mnie- ak > | FN. GRO! » maniu Kojałowicza 62). Naruszewicz przytacza po- ,strzeżenie, zdające się toż samo popierać: że Połow- cy od wschodu i zachodu słońca iusakom sąsiedzi- li(3). Jakowe podania wkładają na nas obowiązek śledzenia dowodów historycznych, któreby nas bli- Żej objaśniły w tym przedmiocie, i wykryty pokre- wieństwo: czy prawdziwe, czy domniemane, 0 któ- rćm poprzednicy nasi wzmieniają. 158. Samo nazwanie Połowców, to od pola, to od po- łowania, to od połowu, czyli łupieży, nie są trafne, ani szczęśliwie pomyślane: gdyż, ani stepy połowiec- kie polami się nigdy nie nazywały, ani polowanie, ani połów, nie były w dyalektach Rusinów używa- ne, którzy, sami wyłącznie mając z tym ludem do czynienia, od samego prawie początku jego nasta- nia, nadali mu to sławiańskie narzeczenie, wcale od żadnego narodu, niesławiańskiego , nieużywa- Ą A „s D 4 (1) Rozprawa str. 103 — 104. hs aw ź n s ady wo (2) Hist. Lith. pars. I, lib. I, p. 25. (5) Hist, Nar, Pol. T.I, str. 104, 165, — 157 — ne (1). Jakoż w ścisłóm znaczeniu biorąc rzeczy, Połowcy nie byli osobnym narodem, lecz potomka- mi, czyli częścią Pieczyngów, którzy, najpodobniej do prawdy , utworzyli się z resztek jednoplemien- nych ludow huńskich, przeszłych za lewy brzeg Dniestru, po swej rozsypce po upadku synów Attyli. Głośne rzeczy w dziejach, tyczące się Pieczyngów; nie potrzebują tu wykładu, który nić ma zkądinąd związku z przedmiotem naszym. To tylko powie- my, że Pieczyngowie, nastąpiwszy po Hunnach i Awarach na kraje między Dunajem i Dnieprem położone, w roku gi5 dali się poznać Rusinóm południowym, i od tej epoki w ich dziejach rozma- icie figurowali. Aź dopićro w roku 1121 doznali ostatecznego istanowczego pokonania, przez rrec- kiego Cesarza Jana Komnena: od tej więc daty upadku imienia Pieczyngów liczą się lata (2). 159. Część jedna tego narodu przezwaną 777*9d na- żę = p ii zwania Poe została Połowcami, przez Rusinów, któ- __*owców. j A rap > r E c rym nasamprzód ciężyć poczęła. Obaczmyż wy- wod nazwania tego, z własnych naszych postrzeżeń poczerpnięty. Pieczyngi, podług Konstantyna Por- (1) Połowcy nazywali sami siebie Kzpczak. Dowody tego wylicza Karamzin: T. II, nota 122. W Tatarach Kapczackich muszą więc bydź ich szczątki, i czyli ci nie wzięli swego nazwa- nia od krainy Kapczaku. (3) Pray, Annal. Hungar, pars III, lib, LI, p. 336, 10 — [58 — firageneta, spółczesnego dziejopisa, dzielili się na dwie połowy, z których każda miała cztćry hordy, a horda rozdzielała się na pięć okręgów, czyli powiatow. Były za prawym brzegiem Dnie- pru cztóry hordy izalewym cztóry, które zajmo- wały ziemie od Dońca do Krymu. Tamta upadła pod orężem Greków i ich sprzymierzeńców, jako- śmy juź powiedzieli, ta się utrzymała i była zawsze złym sąsiadem dla Rusinów. U których nazwanie Pieczyngów było ogółowóm, czyli stosującćm się do całego narodu i obu jego dzielnic, po obu brze- gach Dniepru dolnego zamieszkałych. Lecz ta dzielnica, która zajmowała brzeg lewy tej rzeki, czyli połowica narodu całego, nazwaną została Połowcami, od połowy, czyli połowicy. Nazwanie wyraźnie sławiańskie, stosowne z położeniem na- zwanych, niezaraz nawet od cudzoziemców przy- jęte, gdyż Węgrzy, dobrze takoż z niemi oznajo- mieni, nazywali ich Kumanami. 160. Co się tycze styczności Połowców z Rusinami, w nieprzyjaznym rzeczy składzie ta się poczyna od roku 1055, wówczas wódz połowiecki Bałusz, wystąpił z otwartą siłą przeciw Rusi: lecz po star- ciu się niekorzystnóm zawarł wnet przymierze z Xiążęciem Wsewołodem. Później w lat sześć, wódz drugi, nazwaniem Sekal, napadł na kraje ruskie, zwyciężył Wsewołoda i łapy niezmierne — 159 — uprowadził. Od tej pory zaochocone zdobyczą hordy połowieckie nieprzestawały napadać różne strony Rusi południowej, zawsze w przemagającej sile, i zawsze z wielkiemi uszkodzeniami. Chociaż nie raz gromiono potężnie tych najezdników, nie możono przecie do tyla upokorzyć , aby natrętnómi bydź przestali. Dopióro w roku 1101; Włodzimierz Monomach, gdy odniósł potężne zwycięztwo nad Połowcami, przy uroczysku Suteń, przewaga oręża została przy Rusinach. Kilkakroć pobici znowu stanowczym sposobem, w ostatku, po klęsce naro- dowej przez Greków zadanej w roku 1121, przy- muszeni byli, około roku 1127, usunąć się za Wołgę. Gdzie bezwątpienia nie jednej hordzie , tatarską później zwanej, dali początek. 161. Przejrzawszy jednakże dzieje Ruskie, tych lat 72, w których Połowcy w nich figurują, jak równie i poprzednicze zetknienia się z Pieczyn- gami, nie postrzegamy Żadnej tego narodu styczności z Litewskim, na zachodzie względem Rusi mie- szkającym; słowem: cały ogół dziejów Pieczyngów, nic takiego nie przedstawuje , z czegoby wnieść można było, nie mówię o pokrewieństwie, ale o jakichkolwiek związkach z Litwinami. Sam nawet rodowo-fizyognomiczny podział narodów, nie upo- £ 4 [7 . , D 5 ważnia do Żadnego wniosku o tem powinowactwie: Pozostaje więc jeszcze śledzić: azali Pieczyngi, GC — 160 — czy Połowcy nie nwlekli z sobą jakiej osady ludu litewskiego, wdarłszy się gdzie w ziemie, przezeń zamieszkane. 162. Geografia, W połowicy Pieczyngów za prawym brzegiem Dniepru przebywającej, horda jedna zwana Charoboe, zajmowała część krainy przed- dnieprskiej, między Dnieprem igórnym Bohem położoną, której za stolicę Porfirogeneta naznacza gród u niego wypisany Zelotzeba , tó jest Biała- Cerkiew po sławiańsku (1). Horda więc ta posia- dała krainę nadrośneńską od wieku dziesiątego do drugiego dziesiątka lat wieku dwónastego, Po upadku zaś ostatecznym tej połowicy Pieczyngów, czyli po roku 1121, horda Charoboe, przeniosła się, z dalszemi resztkami swego narodu, za lewy brzeg dolnego Dniepru i ku Donowi. Pokazano będzie niżej, że ludy litewskiego plemienia od daw- nych wieków przebywały w tej samej krainie nad- rośneńskiej, których resztki po najściu Hunnów pozostałe , albo przez Gotów i Hunnów nieuwle- czone za Dniestr, musiały na tómże miejscu prze- bywać do wieku dziesiątego, w którym. Pieczyngi, tam się ukazali. Nić ma przeto powodu do zbicia domniemania, że horda Charoboe musiała upro- wadzić z sobą w wieku dwónastym , osadników St Z W — — nmm————om— (1) Pray. 1. cit. p, 3525, — I6l — z narodu litewskiego, nad rzeką Rosią, zdawna mieszkających. 165. Tóm zaś bardziej nabićra to zdanie zgodności z prawdą, że Kojałowicz (1), obok postrzeżeń mowy litćwskiej u Połowców , zsyła się na dzieje opisu- jące zwycięztwa Mamaja, tatarskiego wodza, pod którym zburzoną była stolica tych Połowco-Litwi- nów, hnazywająca się Zełoserka. Rozboje tego Ma- maja odnoszą się do połowy czternastego wieku. Czyliżby do tej pory resztki Połowców były w kra- inie polożonej nad Rosią ukraińską , której Biała- Cerkiew jest stolicą? Albo, czy ta Beloserka jest tymże grodem, nazwanym przez Porfirogeńeta Belotzeba ? Badania wcale nie potwierdzają, twierdzącą odpowiedź na te pytania; albowiem nićma śladu żeby zagony Mamaja sięgały tej czę- ści Ukrainy. Nastręczają się przeto inne jeszcze pytania: czy Pieczyngi, z hordy Charoboe , przy- łączywszy się do Połowców i osiągnąwszy ziemie za Donem, nie założyli tam grodu iten podobnież nie nazwali Belotzeba, zczego powstało Beloserka £ Ten zaś czy niebył tym samym, który Mamaj zbu* rzył ? Odpowiedź zaspakajająca te pytania wykry- je się w badaniach następnych. (1) Loco supra, cit, 104. Połowco.Li. Różne mamy postrzeżenia, domysły 0 __ iwywody o tym grodzie, które napróżno byłoby tu przytaczać: ponieważ Karamzin, po zba- daniu ich wszystkich rozstrzygnął ten przedmiot ostatecznie, ze zwykłą sobie dokładnością. Według niego, nazwania pomienionego grodu były Serkeż, Biała wieża, Biała wieś, Biełoserkal; co wszystko na jedno wychodzi i oznacza: biały dom, biały namiot, bazar, gospoda, oberża. Położenie jego było nad lewym brzegiem Donu, odwa dni pły- nienia niżej ujścia rzeki Medwedicy, właśnie wtóm miejscu, gdzie Don najbardziej się do Wołgi przy- bliża, w Kaczalskiej stanicy Kozaków Dońskich (1). 165, Xaw. Bohusz takoż powiada: ,„„Mamy jeszcze skądinąd świadectwo, że między Białogrodzkimi Tatarami, na puszczy mieszkającymi, słyszano język podobny do litewskiego” (2), W czóm zsyła się na dzieło A. N. S$. G. str. 517. Nie mogąc trafić na sprawdzenie, w tym nieznajomym autorze, po- parcia lub odrzucenia tego zdania nie czynimy podług wskazanego źrzódła, Lecz znajdujemy po- świadczenie o tóm autentyczne , w dziele Probo= szcza Kurlandzkiego Stendera, z którego dosłówny Z PPPOE BAY BAZE ORZEC ZOT RA (1) Karamzin. Istor.Hos,Ross.T.I, str.15 4 Prymiecz,587. (2) Rozprawa, str. 103, — I08 — przekład położymy (1): — „, Pewny wysokiego stop- nia oficer i znajomy łaskawca z mojej dawniejszej parafii, który się w ostatniej wojnie tureckiej z ros- syjskiem wojskiem znajdował w Małej-Tartaryi, io którego przywiązaniu do prawdy jestem prze- konany, udzielił mi następnej wiadomości: Biało- grodcy Tatarzy, na stepie mieszkający leżącym nad Limańską odnogą morza Czarnego , w którą Dniepr wpada, między rzeką Bohem i strumieniem Bereczan, po tej stronie Oczakowa, są wcale różni od innych Tatarów, tak co do obyczajów, jako teź mowy, w której bardzo się do Łotewskiej zbliżają, tak dalece, że luflantczyk i Kurlandczyk z wiel- kiem podziwieniem tych mieszkańców, zrozumia= nymi są od nich. Czy nasi Łotwacy z tamecznych zakątkow niegdyś wydobyli się, albo czy w czasie tatarskich napadów , tam zostali uwleczeni, nie mogę osądzić ”., Ani jedno, ani drugie. Gwagnin bowiem nas uczy wyraźnie (2): ,, Jest zamek na skale gliną oblepiony, który zowią Kierkel, albo Białohrod, od tego nazywają się Tatarzy Cier- kelscy, albo Białohrodcy ”. 'To naprowadza naj- prościej na wyświecenie rzeczy, o której mowa: poniewaź dotykalnie przekonywamy się, że ci T'a- (1) Lettische Grammatik etc, v. Gotthard Friedrich Sten- der. Braunschweig 1761 8-vo Ś. 1, sequ. (2) Sarmacya Europejska, xięga VIII, część5, str. 27: Wydanie 1011. I A * > aj w tarzy Kiałogrodcy byli ostatkami opisanych przez nas niedawno Połowco-Litwinów. Dyalekt zaś ich był Herulski, poniewaź się zbliżał do Łotew- skiego, stosownie do porównań tych dwóch. dya- lektów przez Xaw. Bolusza uczynionych (1), Po- chodzili też oni od mieszkańców starożytnego grodu Białoserkalu, zbudowanego nadl)onem, dla pamiątki Bełotzeby, czyli Białej cerkwi, ich starożytnej stolicy nadrośneńskiej. 166. Naostatek winniśmy jeszcze, jedno postrzeżenie historyczne dodać w tóm miejscu. Kiedy w roku 12235, Czyngischan wyprawił silny oddział wojska swojego, na zachodnie wybrzeże Kaspii, pod wo- dzami Bojadur i Czypnowian, aby zdobyli miasta Szamachę i Derbent: zdarzyło się, Że się pierwsze poddało bez żadnego oporu. Wodzowie mongol- scy postanowili pośpieszyć na zajęcie drugiego; przeto wybrali najprostszą drogę; lecz przewod- nicy, którym za nadto zaułali, wwiedli ich w cia- sne bezdroża, pomiędzy góry, tak że się ujrzeli zupełnie otoczeni przez wojska połączone Połow- ców iAlanów, narody mieszkające w tamecznej stronie, do których te miasta podówczas należały. W tej ostateczności, chytrzy wodzowie weszli w umowę z Poło wcami, narodem sobie pokrewnym, z Z r a ' 4 (1) Fiozprawa str. 113 Tablica Modl, Pańsk, 3 ' Naa wazy a, < ODER Ą € u > «sę p 1605 — pra ag" 7a Werre AE, KONCYT "M 9:% iżby Alaów, naró obcego rodyodztąpili WZ przekonywały się, że Połowcy byli potomkami Hunnów, czyli Mongołów. -A.tóm.samóm z fizyo- gnomicznych cech, zupełnie różni od Litwinów, do których jednak Tatarzy Diałogrodcy, czyli Połowco - Litwini, podobnymi się nie pokazali, ztwarzy, obyczajow i1mowy, lud wyraźnie różny od właściwych Połowców, który nie mógł inaczej zabrnąć w tameczne strony, chyba podług naszego rzeczy wyrozumienia, któreśmy tu przełożyli. wwa ROZDZIAŁ X. O Jadźwingach. 167. Jazygi, Jadźwingi, Jatwezy, SĄ to pnia o : +.,,, Jadźwingach, nazwania odnoszące się do narodu, który PE8a4 w dziejach Litwy ma miejsce, dla sąsiedztwa i sto- sunkow politycznych, nawet pokrewieństwa pod-, tug mniómania niektórych dziejopisów. Nie powin- niśmy przeło zostawić go, bez niektórych badań historycznych. || Z ———— ma (1) Karamzin: Istor. Hos, Ross, T. III, str, 235, 234, A 1% ć j 4 4 wą” ł ) 185 ra paDand © naw PR 9 ay: 22) naa en aż wj |. »seĄ kad" rę $ wa Duma SĘ. ełny p rook Ai gostąąe „w ipla miente—Onisr> przebywające mra"wygRaniu nad doluym Dmiesixem , poznał ich, jako wybornych łuczników. Strabon przypisuje im rolnictwo za sposob wyżywienia się, osady też ich postrzega na północ Tyrogetów, to jest: na Ukrainie, z prawego brzegu Dniepru leżącej. Pliniusz upatruje Jazy- gów nad rzeką 'Tyssą. Toż samo Tacyt, i bynaj- mniej do rzędu spokojnych rolników nie policza; owszem ma za lud wojowniczy, wyborną konnicę mający ; służyli, powiada on, pod znakami Van- niusa Wanina, króla $wewów, a zaś w czasie wojny domowej między Wespazyanem i Witeliu- szem, do spólnictwa broni rzymskiej byli przypu- szczeni. Ptolemeusz postrzega ich po różnych miejscach śnujących się, od morza Azowskiego, aż po Tyssę igóry Tatry, dla tego podobno i nazywa ich Metanastes, to jest tułacze. 169. Mamy jeszcze jeden szczegół w jeografii staro- żytnej, rzncający światło na naród, o którym mowa. Ptolemeusz, wymieniając ludy i narody, w naszych północnych stronach będące, umieszcza obok Igyl- lionów, Kostoboki, których posiadłości według tego, co powiómy o tamtych, przypadają na Polesiu nad- bhużańskiem; właśnie tam gdzie była, w wiekach naszej historyczności, kraina Jadźwingów. Jeżeli ) Jam Jitwum ht Mo ga Va o jn Aube lata ud, dur ia o ŻĘEK Pakt a "] 7 qua ueeke pad emy pr” ZIE Jzepat' rh Cze x V. 27702 "4 ZA: 7 ło A 77 PPPOE EBY A MULI, mk saw 00 6 ady Zd ekrryj4 DA opa A Nouśodnieo> — 107 — więcstarożytny jeograf powziął wiadomość z czy- stego zrzódła ,,Z podań przez..Sławian przepoda- nych sobie , jak się spodziewać -należy., przeto te namianowanie będzie, sławiańskie , oznaczające w sławiańskiej mowie wielobożników, Czestobohi. Zapewne dlatego, że Jadźwingi, trzymając się sy= stematu religijnego Litwinów, nieprzeliczone mnó- stwo bogów uwielbiali; czego Sławianie w ścisłćm znaczeniu nie czynili: bo chociaż nie mało było bogów w mytologii sławiańskiej, lecz nie wszyst- kie ludy, wszystkim się kłaniały. Naruszewicz z Kapitolina wypisując rzeczy o tym narodzie, nazywa go wyraźnie Cestobochy (1). Według tego oni osiadali polskie kraje nad Bugiem , walczyli w lidze Markomanów, obok Roxolanów, Alanów i Peucynów z Rzymianami. W przód jednak prze- bywali na Zadniestrzu (2), właśnie tam, gdzie się Jazygi dali poznać Owidyuszowi. 'Te powody skła- niają nas do twierdzenia, że Czestobohi i Jadźwingi tym samym byli narodem. 170. -- Podług tych wiadomości z dziejopisów „Kto oni byli, starożytnych poczerpniętych, wyjaśnia się ta praw- da, że Jadźwingi byli ludem seezdyjskicgo4pocho- dzenia, naprzód rolniczym, potóm obrali sobie (1) Hist. Nar. Pol. T. I, str. 125, (2) Ammian. Marcel, p. 592, og.» YPR* 14 „t 13 8 i e o>- — 108 — pzedwnyjsetom nyi-Brryzy) Zkąd wyciśnięci byli niezawodnie przez Hunnów po roku jakoś 377. vS ź, Z . 3 R, Że zaś między narodami, pod chorągwie huńskie p zebranemi, nie znajdowali się; przeto słusznie IRT, wnoszą, że musieli się Hunnóm opierać, potóm z klęską własną wynosić się w daleką stronę, gdzieby mściwy oręż tych barbarzyńcow ich nie dosiągł. Wielkie więc jest prawdopodobieństwo w mnie- maniu Naruszewicza, że Jadźwingi prosto znad dyssy przyszli na Polesie. Jakoż nie dość było góry Karpackie zostawić za sobą, unikając huńskiej tłuszczy, rozlanej po całóm zabrzeżźu lewóm Du- naju, należało jeszcze szukać miejsca, niezajęitego przez inne narody, w.którómby spokojnie prze- bywać można było: gdyż za lewym brzegiem Bugu, na płaszczyznach, do uprawy roli przydatnych i wy- niosłych, w tamtej porze już przebywali Sławianie, w licznych pokoleniach. Polesie więc, puste jeszcze, błotami i lasami okryte, tylko zostawiało miejsce swobodne do zajęcia. PO 0 msw+ 17], ga 7 Tę wypadku dawność i prawdziwość historyczną popiera nasz polski dziejopis, przytoczeniem z Kad- tubka, opisującćm wojnę przeciwKazimierza, Króla . polskiego, przez Masława podejmowana, w którego — I69 — wojsku Jadźwingi obok Mazowszan i Prussów wal- czyli. Toż samo i Boufał powiada. Utych dzie- jopisów Jadźwingi nazywają się po łacinie Zacz, dla tego zapewne, że byli przybylcami z Dacyi, wojska zaś Prussów nazywano Gete, że znad morza Zaltyckiego i z krajów gotyckich niby były. Rozwi- nąwszy tym sposobem zdanie Naruszewicza, jeszcze jedno postrzeżenie jego powićmy: — Znajduje on wiadomość u Jana Jerzego Ekkarda, dziejów sta- rożytnych frankońkich pisarza, o pewnym ludzie, złożonym z mieszkańców leśnych Syżpzcolae, który był Jazygami. Mimo tego, że ten dziejopis mylne wywody pochodzenia Czechów od Jazygów podaje, został jednak w piśmie jego ślad poczerpnięty zin- nych kronik, źe istotnie Jazygi bardzo dawno w naszych stronach przebywali w ustronnych i le- sistych miejscach. Owi starowieczni lukkarda Ja- zygae Sylvicołae, zkądinąd zupełnie się zgadzają z naszych dziejopisów Polexianami, a tćm samóćm nić ma zarzutu przeciw dawności ich pobytu w Po- lesiu. uecz Kromer, w księdze czwartejshaj wyraź- niej tę samę rzecz rozwija , kiedy go czyłać bę- dziemy w oryginalnóm wydaniu. On powiada, że w pomoc Masławowi Mazowieckiemu walczyli Jadźwingi i Słoneńczyki, ludy, należące do ligi Prussów. Ma on tych Jadźwingów za Ptolemeu- szowych Metanastów, pochodzących z Jazygibanu, . p ««. . . > o > a tó jest ziemi Jadźwingów, leżącej nad rzeką Tyssą IZB "LAEŃ 7 | omy a Ś% 170 — „wr Węgrzech, gdyż się tam ich ostatki, aż do cza-' sów autora, miały znajdować. 172. FPywody Względem wywodu nazwania Jazy» O gów; nasz badacz Sarnicki mnióma, że pochodzi od jarzma, po grecku Zygon Zyga, ponie- waż Scyci oracze woły do jarzma wprzęgać umieli. lo mniemanie popiera jedno postrzeżenie miej- scowe, według którego potomkowie Jadźwingów, czyli raczej dzisiejsi dziedzice ich ziemi, mają * bydź nazywani przez wieśniaków, za lewym brze- giem Bugu mieszkających Jarmoły, od wyrazu Jarmo, to jest jarzmo (1). Z drugiej strony gdy* byśmy nazwaniu Jazyga, sławiański wprost przy-. pisywać mieli początek, znaleźlibyśmy go w wy- * . M i a . © .,*" razie Jazycznik, co znaczy poganin, wielobożnik, prawie to samo, co Czestoboh. Litwini nazywali. ich Jatwezy, czyli .Jodweżaj, to jest czarne raki,' tak jak i Ruś grodzieńskiego xięstwa, czyli zapie- laską, podobno dla tego, Że czarnych kaftanow używali. Jizh” 175. Nić ma wątpliwości podług naszych dziejopisów, że Jadźwingi mieli swój osobny język, ani do Ru- skiego, ani do Polskiego wcale nie podobny (2). (1) Postrzeżenie nasze nad Bugiem, w roku 1818. TAL. w (3) Naruszewicz, Hist. Nar. Pol, T, LV, str, 82. z4 104 >6 Ana orodo| UAnd adw zmóy ok w cę Adas Upa nas My ti Wał ÓŹ maż dly A mażJ ŁAAN 0/2 aka Aekós: naa PNA Am ŚozÓ sA ANĄ 0 wzndaani /dadkowo, FONa | zł je YB WQ 4 doga e „hp ANM Mu ze. Aane 1uarta /adm<ię_ Jdmudrpcfzani 0% zadu TORU ak: pa nach. Ehngał. JOY z APA Audax Cla e PRS KME Mossii! Pe r r4 Jyf/lą, rp23 87, Mn « GSM 26 zał nej 7 fet. " ky « A hąnene nu - PRRREE 10 fe twej (0 zy tie - wyak trać TUO/KAN z ów 14a le" p di x Ada gormaa kruk m. zęzżdnei 8 | ZE ; Man iodjtwy anna Te | | e. 17 „Ma =. el sKkna., zapa sm ckLa er ny Kos PTO cą Aó, pm ZW P k „Ro wa an Z) Vae 1 0 Eh Jawsfaruknaaj RA oka JE a ka A PA swe KE 6.90 + APRA o we O óys „ło pów czy ib: wacheka A zażefmac = eń 2 "A Ór yn. NE 7 208 ULA NANA + mir”! £* toć ya xl p wat m NOE kt, Fam a Śoeganie | zde: A XVZr_ 9.15. 23 uda leona ŻW. 6. Vado ki PG Mozy. Tyjfnwac TŻ 34. JZ.> ć M. 6. Sy.” BAERT! sk jo. Ę 7 Ż2Y maki, «4. /ar. AŻ ZY. ZAŁI. nażynnag 2 Ama PG: PAO ŁJ - ży ay ZŁO « wał 4 | APE WT 20M 4, SĄ Ka: Ka 2 ! z + Tadfy Ue frmyj du (e) /h. 138 6, Gra dochi Fałow chao za Saka bw esz) (AA An (alouint A R: judo tes ja. 443) ańoz b. zanikananu Mezłątnantem by 4 AI pro Xe; Mme MZ doj Reż ma ragekaa tai umo rę ŻW e w ajkka = pzm” t// aa z ae pó eau PME uh - Ne nańuj Fal ua tchu", m „a 72 176 dla 33 j 6% Wwfdara ua / Prada waz A neta XMM ua adudły ARJ s, qiuly | nyc ho PA napaDniee kr KZI c W NSÓM koszyk zisdć 04 joacora Fay i Pk uży 2 NUWALKŃ 2 Z ZŁA KLA - KUNA a m w 6-10) 0h jedli R: w BZ sł ra / rx Sr, * ez MA. mnaded Pirart ady 1 2 YEAK ( saaw 4 Pa Ł uk ARR, wku zkawy Y r junak ly po By > e AE nc 0 Porn Ra. Vody". wył Zł: o skt takoż od Litewskiego/różny, chociaż zachodziło jakieś powinowactwo w obyczajach i zwyczajach z Litwą i Prussami (1 A 32380 an kimlomm, Co zaś do nazwania samej ziemi p siem, nie- należy go wywodzić od narodu, Polexianami zwa- nego: albowiem on sam tak był narzeczonym od krainy, w której mieszkał. Zrzódło tego naz- wania pochodzi od las, ziemia lesista, przy lasach położona, ponad lasami będąca ($ 127). Od ta- kiego położenia różne strony przyległe sobie były nąfzęczonemi, czyli były różne Polesia: Wotyń- skie ku Piyńskowi ;: Chetmskie między Chełmem i Brześciem; Rozrskia koło Chomska i Drohiczyna, w powiecie Kobryńskim, które nazywano Polesiem Litewskiem; Mazowieckie nad Bugiem dolnym; któ- rego Drohiczyn, blizko Brańska będący, był stolicą; Słońskie Polesie rozciągało się koło miasta Słońska, aż do granie Prassyi. Te dwa ostatnie składały kraj właściwy Jadźwingów. 175. Ile można wyrozumióćć z pamiątek p, ym-eżenia historycznych, naród: Jadźwingów był Sj dza hh mało ucywilizowany , rządził się gminowładnie, (1) Długosz, Wydanie Lipskie 1711. Lib. III, p: 594. Gens autem Jacwingorum natione,lin gua, ritu,relugione, et ZNOTŁ- bus, mmagnam habebat cum Lithuanis et Pruthenis, et Ndamo” gitis conformitatem, cultu idolorum et tpsa dedita Fay dą a Dz, Star, Nar. Łit. T. II, = A= 390 czyli podzielony był na włości lub hordy, ma- jące na czele swojem każda jakiś rodzaj królika, *** wktórzy pomiędzy sobątw związkach zostawali. Przy tćm ochoczo się brali do napadów na kraje sąsiedz- kie, umiejąc zawsze w ucieczce korzystać z przy- rodzonej obronności krainy swojej. W charakterze tego narodu postrzegać się daje namiętne zamiło- wanie narodowości, swobody i religii przodków, przy których rzeczy obronie raczej się wytępić dawał do osłatka, niżeli widzieć ich podeptanie 170. . przez nieprzyjaciół. Stryjkowski za swego wieku, wiedział jeszcze o reszikach rozproszonych Jadźwingów (1), za- pewne uprowadzonych, jako brańców, i osiedlo- nych, koło Nowogródka litewskiego, Rajgrodu, In- sterburga, w Kurlandyi, Inflanciech, nawet wstro- nach Nowogrodu- Wielkiego, gdzie ich nazywano Igowiany. (Ci wszyscy mówili swoim osobnym językiem; lecz jakim? nie wiadomo. Sarnieki twierdzi, że język Jadźwingów był sarmacki, po- dobny do sławiańskiego ; Kromer zaś utrzymuje, Że był różny od sławiańskiego i litewskiego. Przy- chylić się wypada do zdania Sarniekiego , ponie- waż między ludem polskim, dziś znajomym, w oko- licach Brańska i Drohiczyna. zachowujacym nie= yna, Jący + ———==—— na (a) $tryjkowski, str.181, di 4 — 178 — które cechy originalne, wcale innym Sławianóm nieznane, a zatóm pozostałe od dawnych tych stron mieszkańców, nie postrzegliśmy w mowie nie ob- cego, coby sławiańskiem nie było; atóm samćm wnosić wypada, że język dawnych Jadźwingów, albo zupełnie zaginął, albo był podobny do sła- wiańskiego. Prawda, że Miechowita, żyjący dzie- jopis za czasow Zygmunta Igo, uwiadamia, że słyszał mowę Jadźwingów, na Polesiu, koło Prohiczyna, której ani on, ani Litwin, ani Zmudzin zrozu- mieć nie mogli. Miechowita mówi to o Cyganach, na- rodzie, niekiedy pod karby Jadźwingów wliczanym:. Sry 177. Naruszewicz zbyt rozległe posiadłości naznacza Jadźwingóm przed wiekiem XII, które od Bugu do Berezyny, od Prypeci do Narwi rozciąga (1). Naprzód nie byli oni narodem, rozlegle mieszka- jącym, chociaż liczni i ludni, gdyż otoczeni byli dokoła znajomemi osadami innych narodów; cho- ciaź najwięcej pasterstwa pilnowali, zapewne łowiectwo, takoż im dostarczało pożywienia; mu- sieli nabywać zboże od sąsiad, a futra drogie których im lasy dostarczały, szczególnie kuny, miały bydź liczne na Polesiu. 178. Przebióćżmyźż teraz pokrótce losy Jadźwingów, A m m Nm nn (1) Hist, Nar, Pol. T. IV, Przyp. 115, 11 MA O l4/ % — / "?a r, > pa V2 maz ZYŻ, / paz hu A - + et pu | DA gy © aję — Dn4 — które przedmiot przez nas przedsięwzięty obja- śniają niekiedy, i tćm samóm uwolnią nas, w ciągu dalszych opowiadań od powtarzań. Włodzimierz W iielki, posuwając swoje podboje ku stronie Polski, w roku g85 napadł na ziemie Jadźwińskie i pod władzę swoję zagarnął, szczególniej posiadłości Rusi przyleglejsze, to jest: po nad Bugiem leżące. Bolesław Chrobry, uzyskawszy dla siebie Ruś nad- bużańską, razem iczęść Polesia, czyli Jadźwingii, Rusi danniczą, przyłączył do królestwa polskiego, w roku 1018. Poźniej, kiedy po śmierci Mieczy- sława II, poczęły się w Polscze bezrządy , Jadź- wingi podjęli głowę i zaczęli bydź Rusinóm uprzy- krzonymi. Przeto Wielki Xiąże Jarosław, w roku 1038 uczynił wyprawę na nich, prowadząc z sobą ogromne zapasy żywności, osadników, razem i bu- downiczych twierdz. Skutkiem tego przedsię- wzięcia było mnogich krajowców w głąb Rusi uprowadzenie, innych przymuszenie do stałych mieszkań , założenie miejsc warownych Brańska, Drohiczyna, Melnika iinnych, opatrzenie ich za- łogami, tak dla utrzymania w posłuszeństwie kra- jowców, jako też dla ubezpieczenia tej krainy od ze- wnętrznych napadow, oraz osłonienia osadników ruskich. Nić ma zaś żadnego śladu, aby Jadźwingi sami grody wznosili, lndx$dczowniczy, nie znał innych kryjówek, jak lasy i błota. Po tej takoż epoce, część znaczna Jadźwiugów usunęła się ku — 175 — Narwi i dalej kugranicóm Galindyi. Niektórzy osiedli między Prussami , w prowincyi Sudawii, gdzie ich jeszcze Krzyżacy zastali (1). 179. Potej epoce takoź widzimy Jadźwingów czę- Ściej w.związku z litewskiemi ludami, z którómi oddawna w stosunkach byli: prowadząc bowiem tułackie życie, mieli z myśliwstwa wiele korzyści. Przy tóm służyli w wojnach, gdy byli od kogo wezwani. Mając nawet nad sobą rządców ruskich, od Jarosława zaprowadzonych, którzy stali się na- stępnie , jakby udzielnymi carzykami, pod ich wodztwem rozmaicie się uprzykrzali sąsiadóm. Szczególniej carzyk Drohiczyński wysyłał rabusiów kupy, niby pomimo wiedzy jego do Mazowsza i Polski wpadające (2). 180. Mamy w dziejach polskich, że gdy Kazimierz Il, w roku 1193, dla ukrócenia rozbojow, wyprawił się z wojskiem przeciw Jadźwingóm, rządzonym przez ruskich panków, a szczególniej przeciw wspom- nionemu carzykowi Drohiczyńskiemu , stało się, iż Polacy, przedarłszy się z wielką trudnością ku Drohiczynowi, oblegli twierdzę, która się na łaskę (1) Voigt Geschichte Preussens.B.I, $. 560. z nowo odkry- tych źrzódeł dowody tego sąsiedztwa postrzega. (3) Kadłubek L, III, c. 19. — 176 — oddała. Carzyk ów poddał się w maństwo i wy- błagał sobie korzystne warunki. Wojsko ciągnęło ' dalej, szło trzy dni przez bezdroża i rozlegle pu- stynie, czwartego dnia 0 samym wschodzie słońca, Biskup Płocki, odprawiwszy mszą ś. sposobem chrześciańskim przygotował wojsko do boju z po- ganami. Lecz Jadźwingi ciągle się ukrywali w la- sach, prawie z nich nie wychyłając się; całe więc zwycięztwo się ograniczało na zniszczeniu niektó- rych osad, lub grodków poopuszczanych. Gdy tym czasem jeden z carzyków, wyrażony pod imie- niem Polexius u Kadłubka (1), zapewne przez omyłkę przepisywacza, z Alexius zrobioną, sta- wił się przed Królem Kazimierzem, w postaci po- kornego błagacza, prosił oszczędzenia i przyrzekł płacić daninę. W zupełnóm zaufaniu przyjęte poddanie się, wyznaczeni zakładnicy, których liczbę dobrowolnie earzyk powiększyć przyobie- cał, Polacy, uspokojeni tómi krokami, w bezpie- czeństwie ciągnęli na powrot. Jadźwingi tymcza- sem w miejscach , którędy im iście przypadało, w ciasnych między błotami przesmykach, porobili gęste zasieki, nie tylko do odwrotu, lecz i do wy- cieczek peźywność przecinające drogi. Nie dbali oni w tym razie o życie zakładnikow swoich : ponieważ w ich wyobrażeniu religijnem nie było (1) Ibidem. m PIO szczęśliwsze j opisy” i pe wniejszej drogi do sdi =ę W ości* po zgonię: p ladfpoświęcenie się w sprawie ojczyzny. Mniemanie spólne z lifewską mytolóżią: Te zdradliwe kroki i śmielsze z zasadzek napady, rozgniewały Polaków, że pokonawszy przeszkody; nic nieoszczędzali, oddając ogniowi i zabójstwu wszystko, co tylko zaciągnąć mogli. Te okropności przymusiły znowu przedniejszych Jadźwingów do upokorzenia się bezwarunkowego. Kazimierz przy- jął ich samych łaskawie i oliarę ich uległości, tę. czyniąc na zawsze Polesie polską posiadłością (1). Vadty 81. oŻai na OP < hl 8 «+. A. a 6 «p W dalszej kolei czasu widzimy Jadź- Sio <DLBE wingów w sprzymierzeniu z Litwą, na- woah gabujących ruskie kraje. Widać, że przy pomocy Litwinów, pozbyli się maństwa zagranicznego lua swój własny rachunek, pod wodzów swych, czyli carzyków dowodztwem, wpadali różnemi czasami i szlakami do Rusi, Polski i Mazowsza. Skutkiem tych łupieży były bogactwa, nagromadzone w ręku wodzów: albowiem za Konrada, Xiążęcia Mazo- wieckiego, gdy razu jednego, Gothard syn Łukasza, Hrabia Uchański pojmał w jednej bitwie siedmiu carzyków Jadźwińskich , każdy się Ż; nich okupił siedmiuset grzywnami czystego sróbra, co przk oń, Aż, HO Ka kasi) (1) Voigt. Gesch, Preuss. B. 1, s. 562 — 504. Z porównania najlepszych źrzódeł, riki IAW Mn A j. farofz ue. dórze, ko, GA. Zn2. +A$ 9%, © x z KA jw a h* o 182. Xiąże Konrad Mazowiecki, na początku XIII-go wieku; poczynił znaczne „zdobycze w Jadźwingii; Drohiczyn do niego należał juź przed rokiem 1237: poniewaź w tej epoce nadał to miasto Henrykowi Mistrzowi i jego zakonnikóm, rycerzom Dobrzyń- skim, jak świadczy przywilej, który niżej przy- 1» toczymy; pod swoją dałą. nabl abw 185. Dug rzeka była wów- czas już granicą Mazowsza od ziem Ruskich. Od tej pory widać, że Jadźwingi odsunęli się od Bugu i przymknęli się ku Narwi, oraz granie Prassyi i Litwy. 'Trzymali się teź w lidze z Prus- sami, ilekroć oni powstawali przeciw Krzyżakóm; szli pod sztandary takoż Świętopełka Xiążęcia Pomorskiego, gdy ten za sprawę Prussów wojował Zz Krzyżakami. Oni to, koczując między Mazow- szem, Prussyą i Litwą, aż ku błotóm Drwęcy, ułatwiali związki Litwinóm z Pomorzem i Prus- sami w wojnach Niemieckich. Działo się to z nie- se przerwami od roku 1242 do 1255 (1). s "APE, 77 « APRA» 184. ść fi oczątkiem roku 1255 utworzyły się 4. (2) Henni ing, Comment. de reb. Jazygum. Voigt, Gesch. Preuss. B. Il, S. 428, sequ. „ ai = - — mom m * doałł : LŚŃ% Ś. 760. ATY ą AF. 49 wozem | ozone 5 nc/ dami ela 7a / znad y X» 7 dać gola | SZĘ || M msam R | pywa Z Ra) tha ur 77% ua” go 762. 266. WE, rot Mie wać ało zKSY e. zlo F uępe? 4 Hamel 1 pila Lek pranenzyj A > 4 ama KROŚNICZ. TEŻ oteyca Jak | x” Rule „akagiznał » impe 5 Janożo » eż Ano ty nie, ABAT prada ab adw, Jndua okua0 . foloy pre kos acjiceła l «gp watd -prerecfię m pko Kan; ae RE | 7 3 ck dei e 2h. node alar Bzna/ „pna Gdrmacąea >, XA 67 cj na Pola poie RA dwniżl 6-fMlą zm Pora Lę o Ay pó | uanamatę wodone: * e 72 Mean; SP FE |au4 A nacjóc yć a, „gaale ocomi "pył! pwd luz) sra o RY j ahaż płobca SiE” j Wary Ło wy” LU Ra das" ela 2 „ |Pru KASZ ajj? 7%, w Aohoj a, ZW id Sky jasio j ya Hualami zh Ya see”, Wa w dus, mea Piano, ae, r ooo gam linki: jm Poeta , memą r wsze. Dłżryj poócy pe ok py fiu kp 4 * . ZJ , a, > NAC ; DRERONT: że, dlo ko jeryu aiz ei 6; pr ARP +hx% * "> < Z4, psie eż 4 AANEAdU/ A ciag | ati u CZA Ś Pty, *Zrewęwęnić ppoila de Aajiyf REZ SC pana sda. „>, . (eax d' Ju. ps fili u pn, ali Eo. 4, pm ke ZyBa | jk WY: uadbnoj znue ,. „Ak fędac gaj ee bylo 2400 mco ne, , fo, roaum ARE PZ | 208 0 uz u pono SRYPOCY: skaalani f jas maaat lu kahce tą 4 Jasło 3) OŻa2y die UP Yn Loch ” gaj: "= "a ralą naJ Aogoju ma + eś, la, Matejuk Jacht niem Kagan uMcea ae. e eny PZ Sym £ Ka), PALA "> g» zę amo 1a pak zk =. Bah, owale ra ny, PMPAJ Ry 0 daj O t4 bwa; try gą 20 m z (O Pę = zepatók SZ se zy ZE zk + -Pallksech B , 4 |. AD A (27 4 4 fa e jamo | 7 7 PAP n NE AcŁ bę pS m ha nm. krem % siek nuarch a dle Ah „ke A 2 20 pod zedy, Ł Kola zem ok > A SŚB aganicąe ! Znam a a og xa4 HUmallho paxnikaj x w [A ER. A MAXuTow Koj u org x Tolpaczneńe na Yeh Jua tg maż, YE ł r z 2 ada z PŁU A 2” lu kangs : Proria dkuoa padlo * Poerriacor Masa kaz Pay mymała, Że Ana wo Ue nar, dlo rte> JHż/, kę Ay ' mna e7 padac day rrnaza)Xy 4kerę wta ima pna ec W wła 1ałk aw zz berm, MLS" z fran e, „ate ód nndf naa by lace, et aky fp" Ad wz w, POZ Dami zla, niemy madel pó eniakno] ke adu. Mir po"TAACYJ AnauK Ney y ARÓ 1a late pań , dy Gd sc7 wa, 7 a> Pęk nmda Tatu) kin < ny z x zxłore Y «20 Pzewką Nat mea, . fa" 2 kam p Śro zp łyk modyni fa x fon ASH C bo ze kpa LWA * e „5: kosą aw Z2.7220BA PA (eriaM , sdanet. Za Aox wi e aozeje” za A ©” r" 2 aż CORE 2 tuna eg "a 3, remi 7 ody TWniegę, , nafkspibkny PA Mt A "Z, >. pa. (© Pdifp: zo AE „AP cv Zaj łeę ze do cHanaaa mh Maj tu wi Jig Judtarsee j gama nina 0) Jer 127, fo ea sadu ge. o paka. a Kaj r Fotariej « Jzły RAE za sdlę JL r palaj” | ąd Mia Bre ref, Za jerie by ua zm Rad | mef O/ek_, cu. (amd dówyc” PE 147 m" PPR Ryk © (72 dami el nmf,, nafde nacz ng zrywy | nlkók. Ge ee zez” 3, WA Or ae jed Pa p. ;-„O EN zast łu , a śe 2 pa. | Rój. i s 4 to nach , yłodj aw re ko 4 P< olaaz tang iq _ 4, Foton szał daxs (Maxy) rake, waż pogea pot otw arty /dan olo Zemm 2: Mpaalam > | ka fad eregpiasża napicd ać Be m ek ZA ZdRC>ń >> k1 (a x wrr doża O Play, „ fr Zad srn a Łomile nmsiaui naco Jakuta KCK poległa P a> sat do 7: PJ Aonauii Ga uakte?, A aauj uda postra Zano, Te M LW. "x 3 taaaD Zako »:spmazy 2 ża R uĘ— Ę w raeka OfAu, 4 e psia: tea” ęcż łez , z dek Busa amb dzaj ORPOK BÓópań. też. Zaki ka, 23 = i mód pp PŁ sanuf rmę te A Św zn, |2ida myje AKÓY no do „ MOJ 4 4 ( Dama ała. WAS zyouż ad af. NSZZ s£ toz „A yy j Że ace i Kya dm: _- HA 41443 (i gia A BTY R "4 / p Ę meza — dłasauw 2, , zela ku śP ty. mr e AĄ pra RYPEDZD Ba awniy em 7” Y, r-4 QMqfaAT 3 3 z 1,” o AZ SERÓEHŁCK $Ł3 "proza Kd | —_ Cana i tereęce mac cukdłi / 24 24 FAEGCA, 1Kk>_ 14/4 Ash ć na małą pny rm "dy 4 W * E DEE gn. PAW ZE I z Oc ąy Ozpi. ctęekice e Tępii tać ŻE | 4 l, rec ( udaru © A: dwa "rfi 4 adc=cz AA> Zacgu I nem Kw c ! kaw ae m kara. j 457 cy pormy Mru blaty 2 gres , ; 4 sa ĘĄ 4 RZ 17 ” „mae Aacan M2 bę eny DYS ZEŃ "Zle." wAnazinej, Pal py FW ssmaek śragrnane”j m k r ! | > a. ami" żę o» (DRE sma jo konaeh * 272 kowaw 4, prnatela bnztf da ŁA 4 9 «iska 6 OWE ZOGE o Ao RER 2. kę WA py Ry dn rat Aamir par zę ż | a PR zało, U doom weź Łaanice * oc go zam] zł read wiwa kngy KO z Wy. * pa ają uz zane aa E) f " do Jasne ” zdane Z, kam, 7 kła troy _ pore Aa PTATL R «hm 7 z Wę Pw Tie ź k * A - padaka maa, + sę” ó4 4: , $ m 74 EM P> NEW, Po 4 e TW APE pio: WIEŻA" tę Żeś og kge zy” | | ADR haka „acązzj 1: SGfkj" , BYYTEPT cź TRZA LSTTA KRY, 2 vy m Ń 7 Z mape kopa ma6Ż: sf KOPÓZY, 87) 9-27 . fS2 4 > h tirnerer A, aż | ZMĘN jon 4>4% e ran, *. yz. 2 M DT semiradyee”” szomgo kk0) > owak” > g* 6 pr „KoRn niż = AKT ©) ARIE" eeg: , aż * r Łaace fx c : PR 2 o 3 Ż Afr 5 | „a * AGA aj 06 RK ZWOREK 6 ZO, DOĄEE lap fawiki, dawało Ho a werrz e *%v- A kJ , a 3 «44 PPSA >> , wŚ e AMÓŃ sy 4 WORK” 0 ści , - ga k lóż (pe COW rz» sza „ar s "a JARE (ima 2" Pu Ług m 1 Pd , 2 a * > Ga4) *» . y= kawal, Fa „teg x są A ". A ów 2% : "«zdk LS ax o" 4 o, ". o EL sę 4 « w. 4 ) ą ** 28 " » 3 raj | w. LĄ en r Ch 4 3 "2 pó post ZA. tę " g ; | dasa R RE NA *"*4 a> : , SYG zę WH pź wd ą . 2 Ki ME 7 „my 7% ję cABA r dnie < ge Św 4 oo 366 z, fra rę ki ta, (łaózak” 4 ył SLA st die py ROEE" 4 242] ś i sake .«* » A 4 7% . DZK DA zp 3 waj” P+" "r" 7% s%3 . 2 2 | ZEN A ż ARN paca? "w dye2 72 ! » gó £ | "Łe (GA say wyn Ę i zw wert " Gy'eze „me sly, = WAĆ Ne przapoę - zadiej ia znana, ŻA, ski .%*% „dyAR a o NR o! >P "wj MYWÓEWDJTW w. 5 Ad PP gi co NRyTra s std 471 ga b usk3R a! 7 7-4 4 e mmozriłkrał. pzi kaw wazy brpbP4Ł omg 7 aj 4. UŁ gej HE wzi PKO ye — O ) o> 7. </ i 4 54 rę, 29 PM Ę: . »ś i "M, LL ze Hi ŁA ą y. ; A 7% , GZ s | Horn, ze x y zoa nem ya 4 4 * W 4 Z 2) A m uć 3 a / 7% a an / "BA NONE 24, DUŻA TA BE RUP D m Mż oe © RY, 2zQ r Śdaóć / 4 ” Z PR y ożeż e e Ż tna | AR sv hh R a , z ae | r gad 4 2720 z gł. ary -zrsskrąko By ba 3 „dak ga "m e, = BK „xd a 3 Fae//2 A % sk araSa W : sgh goa) U " AW O - ZOE DĄCJĄ, OBY TIE SINC u : A "a a no s : , 4 s 3 szą gi: RY W... MECZE PACAN gP RW A Awa „207 Gzy Ć2 ss mzea) z” re Pra SZYK PY "KŚ: B* : " zóę4 ei" pw = Agro "nosy, ; % i Ć : , a: i PRA 44 ". 4 c. +b Ł "+3 : t 4% . 24 | .«./% a) ę* , h +5 . 4 LB + * : x ZY v zojfkc wór 37ej Nee TY sA ioziw Aa ZTS JEDEN nn ,” ra. = a a NT! | +9 373.4 '1/ e IE — przyjazne stosunki między Xiążętami Pomorskimi, a krzyżakami, które im zaręczyły bezpieczeństwo od strony Wisły , natychmiast zwrócili oni swój oręż na dalsze podbicia Prussyi. Bogata prowin- cya Samlandya, szczególniejszym sposobem za0- strzała chciwość niemiecką; lecz rozmaite usiło- wania na jej podbicie wytężone, tą razą się nie ndawały. Postrzeżono nawet w tych doświadczeń ciągu, że sąsiednie prowincye im samym zag grażały niehezpieczeństwem, tak dałece, że chcąc ułatwić zajęcie Samlandyi, trzeba było wprzód zająć resztę Dartnii, podbić Galindyą , uskromić Jadźwingów, i przeciąć związki z krajami nadniemeńskiemi. Obawiano się bowiem naiwiększej klęski, jeżeliby te prowincye i ludy, w związku z nimi zostające, razem i połączonemi siłami na Zakon Krzyżacki uderzyły. Zamiarem przeto kampanii Krzyżackiej roku 1255go0 było, nasamprzód opustoszenie Bartnii i Galindyi. To się stało powodem , że Galindy i Jadźwingi udali się pospołu pod protekcyą Xiążąt Polskich, Bolesława Krakowskiego i Kazimierza Kujawskiego, a ci wysłali z tóm doniesieniem po- selstwo do Papieża. Skutkiem czego nastała Bulla w roku 1255, dozwalająca Xiążętóm przyjąć pod ochronę i opiekę swoję ludy w pogaństwie zosta- jące, jeżeli dobrowolnie przyjmą wiarę chrześci- ańską i bez najmniejszego przymusu; w bulli tej wy- rażono warunek, Że jako prawo nawracania upar- — 180 — tych pogan mieczem należy do ryceczy Zakonu Niemieckiego , Xiążęta Polscy nie mają w to się wdawać, ani rozpościerać swej władzy nad zie- miami, objętemi przez granice nowych dyecezyj; z resztą zabezpiecza Papież , posiadanie poddają- cych się dobrowolnie ziem i ludów Xiążętom, od wszelkich dalszych pretensyj ze strony Krzyża- ków (1). 105. Na mocy takowego postanowienia papiezkiego, XŃiąże Kujawski utworzył prowincyą Jatweską, chrześciańską. Był nawet projekt zrobienia dwóch Biskupstw, Warszawskiego i Grodzieńskiego: pierw- sze miało się nazywać Polskie, a drugie Ruskie, które to ostatnie zajmować miało Ruś za lewym brzegiem Pielasy i ku Grodnowi położoną , gdzie już Dominikanie oddawna mieli swoje missye, ——— (1) Owoż wyjątek ztej ciekawej Bulli, jak ja znajdujemy apud Reynold. Anno 1255 N. 25: — „4d propagandam vero in sepienirione religionem Cracoviensi Duci, et ducis Lanchi- żiae et Cujaviae filiis concessit, ut terras, que ethnicis pare- bant, armis compararcnt, suaeque adjungerent ditioni, mo- do nullius dioecesis terminis continerentur. Dalej powiada do Xiążęcia Kazimierza:— Concedimus ut dietae terrae (Pole- sia et Galindia) sub tua possis protectione recipere, ac domi- nio retinere., si sponte propter hoc velint fidem Christi re- cipere per baptismum. Warunek zaś taki dodany: /Ve obszanie quod fratribus domus Theuton, tota terra Prussiae, quam gladio sibi subiungere poterant, dicitur esse ab „Apostolica sede cóncessa, cum sponte non coacti gładio velint ipsi paga- ni, ut dictum est, ad fidem Christiani nominis convolare. — I8I — a wiara chrześciańska, wschodniego obrządku, dość była rozposirzeniona. Dowody tego postrzegamy w Bulli Papiezkiej (1) z okazyi kłótni między Albertem Arcybiskupem Pruskim i Inflantskim, a Krzyżakami wydanej, i stanowiącej pokój między stronami. Ona między innemi punktami przepi- sując rozciągłość juryzdykcyi Arcybiskupa, nad Biskupstwami: Ezelskiem, Dorpackiem, Wirland- skiem (Rewelskiem), Kurlandskiem, Chełmskiem, Warmińskiem, Pomezańskiem, Samlandskiem, Ru- skiem (Grodzieńskiem), W arszawskiem (Polskiem). '[ak więc panowanie nad Jadźwingią zdawało się ubezpieczać w ręku xiążąt polskich. 180. + r -$ r 1 1 » 1 te —- Krzyżacy ze swojej strony nieprze- g„amk: stawali niszczyć prowineyj pruskich SSRI Bartnii i Galindyi, z których tłumy zbiegłych po- gan, między którymi znajdowali się i Jadźwingi, usunęły się ku Narwi i do Polesia, pod protekcyą Xiążęcia Kujawskiego juź będącego, w któróm chrześciaństwo skutecznie rozkrzewiano. Lecz zapamiętali Krzyżacy, nie uważając na żadne prze- łożenia i prawa, wycinali w pień Jadźwingów i Galindów, zapędziwszy się ku Polesiowi. Na za- (1) Regestr. Alexandri IV. An.I, Epist. 291, p. 45, apud Reynold. 'Fakoż w tajnćm Archiw. Królewiec. w księdze Ko- pii N.554 Dat.Neapoli II, Calend.April.Indict.IlI, An.MCCLV, Pontit. Domini Alexan. IV, An. III, z dopisami i uwagami. „3 R, e — 182 — szłe w tej mierze skargi do Rzymu, gdy po nade- słanem zastrzeżeniu papiezkiem, Wielki Mistrz Krzyżacki nie miał się do posłuszeństwa, ssyłając się na swój odzew od Bulli przez Inocentego Papieża w 1255 wydanej, uczyniony uprzednio, został wyklę- tym przez Liegata Apostolskiego, Opata Opizzo (1). |r4 ; | 157 Przymuszony więc był Wielki Mistrz Popo Osterua, wdać się w ugodę z Xiążęciem Kazimie- rzem, za pośrednictwem Biskupów Kujawskiego i Leubuskiego , którzy pogodzili w ten sposob. y c . h w a z B Krzyżacy ustępowali połowę z dawna zagarniętą ziemi Łobawskiej z dalszemi zadośćuczynieniami, wzajemnie Xiąże Kazimierz zrzekł się prawa sobie od Papieża postąpionego do ziem Galindyi i Jadź- , e e wingii. Do tego potwierdził wszystkie nadaniaKrzy- żakóm, przez ojca swojego Konrada poczynione (2) U 182. Taką więc rzeczy koleją, rozchwiały się tamto- czesne zamiary Xiążąt Polskich, w rozpostrzenieniu (1) Akt wyklęcia tego znajduje się w Tajnćm Arch. Kró- lewiec.Szuflada I, N. 4. Drukowany uHenninga, Comment. de reb. Jazyg. p. 40— 41. (3) Oryginał tranzakcyi, przez Xiążęcia Kazimierza Krzy- Żakóm wydanej , znajduje się w Tajnćm Archiw. Królewiec. Szuf. LVIII, N.6. Tranzakcya od Krzyżaków Xiążęciu wydana u Dogiela, Cod.Dipl. T. IV, N. XXVI, p. 25. 'Takoż in Act.Bo- russ. Lib, ILI, p. 158, U Buczko. Lib. I, p. 595. Xiąże ze swó- jej strony oświadcza: — /Vos etiam dicto Magistro et fratri- bus promisimus omnia adimplere, ad que per privilegia pa- — I88 — s granie swoich ku śrzodkowemu Niemnowi. Krzy- żacy zeswojej strony napotkali się z innemi oko- licznościami, które im przeszkodziły ustalić władzę swoję na Polesin. Tak więc Jadźwingi zostawieni byli sami sobie, bez wyraźnego wpływu obcej potęgi. Lecz wcale nie na długo. 159. Albowiem Daniel, Xiąże Halicki, upa- Stosunki z łiusią. trzywszy dogodną porę, postanowił za- jąć dla siebie Polesie. Na ten koniec, w roku 1256, przygotowawszy znakomite wojska, przeszedł Bug, pozabierał warowne grody niektóre. Zapewne zna- lazł on jeszcze szczątki rycerzy Dobrzyńskich w Drohiczynie, których tam nie dawno przeniosłt <a! Konrad Xiąże Mazowiecki, z ich Mistrzem PRADA Zóciiki zmatłydł w roku a%48:(T)ygase s: 9 chociaż niewiadomo, czy Drohiczyn był zdobytymyśę: " aż lub nie. Zdaje się nawet, że ta część Polesia, z0% +" stawała nienaruszenie przy Mazowszu. tris nostri bona memoria vel nostra sumus obligati. Insuper promittimus, quod nulli volenti impugnare, vel terram ipso- rum impedire nec per Nos ne per nostros impendemus aust- lium, consilium vel favorem, quod etiam Magister et fratres anie dicti, nobis bona fide promiserunt, Preterea nos omni jure accioni seu commodo quod nobis ex donatione domini Pa- pe super terris Pelescia et Galenz competebat renunciamus, Magister etiam et fratres sue appellacioni renunciaverunt. (1) Dowody tego będą niżej. — 184 — 190. W dalszym postępie podbojow Ruskich, Jadź- wingi swoim zwyczajem skryli się w niedostępne puszcze, wypadali, ukazywali się, szkodzili gdzie mogli, i znowu znikali. Skutkiem czego nie mógł Xiąże Daniel nic stanowczego zrobić, prócz zwie- dzenia całego Polesia i spustoszenia gdzie bydź mogły jakie osady budowne, albo raczej budy leśne, lub zagarnienia trzód, gdy się wyśledzić dawały. W końcu, po wielkich pracach i pochodach zmu- szono hordy niektóre, zapewne oblężone i ściśnione pomiędzy blotami, do pewnej uległości i daniny. To jednak odnieśli w korzyści Rusini, że postra- chem oręża swojego, przepędzili Jadźwingów da- leko od granie swoich, którzy się byli w wielkich massach ku Bugówi skupili. , . w A wojnó Dat yła eseś| ) [0% w sł 0a Bezwątpienia, po tym przestrachu, gdy i załogi K jg ruskie były po miejscach warownych za prawym „ » brzegiem Bugu, i Krzyżacy od swojej strony cisnąć poczynali, Jadźwingi znowu przybiegli do opieki Xiążęcia Kazimierza Kujawskiego: ponieważ w tym- Żesamym roku 1256, Xiąże ten uzyskał Bullę pa- piezką, dozwalającą przyjmować pod swoję opiekę i ochronę ludy pogańskie , któreby dobrowolnie chrzest przyjąć żądały, a w szczególności Jadź- wingów (1). a Z Z Z NNT (1) Apud Reynold. An. 1256.N. 14. Data Dulli: Anagnie Idus Julii, an, II. Tam są nazwani Jentuosi (Jentvesi), Aa... NR 192. Z tego powodu rozdąsani powtóre Krzyżacy, którzy, wyobrażając Polesie za prowincyą do sta- rożytnej Prussyi zdawna wliczającą się, mienili siebie zawsze jej panami, uważając takoż przy= mierze, z Xiążęciem Kujawskim zawarte, za zła- mane przez niego samego, gdy sami go bynajmniej nie spełuiali: ponieważ połowę ziemi Łobowskiej, wrócić Xiążęciu przyrzeklszy; nie zwrócili; z wielką zawziętością wtargnęli do Polesia, przeszli rzekę Narew”, wszędzie śmierć i spustoszenie roznosząc. Jadźwingi zwinnie się pokryli w lasach swoich, albo unosili się ku Wisle, pod opiekę Xiążęcia Kazimierza, i chrzest hurmem przyjmowali (1). 195. Tymczasem zaszły inne okoliczności, dość nie- pomyślne widoki dla Krzyżaków z wiastujące. Duma nadzwyczajna tych mnichów napawała ich zawsze wzgardą ku xiążętóm i panóm, którzy do narodu niemieckiego nie należeli; ztąd nie mieli nigdy szczćrych przyjaciół w sąsiadach swoich. 'Fatarskie napady, ponowione w tej epoce, które dotknęły Polskę i podobno na Polesiu od Bugu czuć się dały; wzrastająca potęga Litwy, niesworność Prussów, przez Zmudzinów wspieranych; zamieszania w Kur- landyi i uŁotwy zadźwińskiej; zadziwiająca wa- (1) Z badań Voigta. Gesch,Preuss. B, III, $. 115, 114. — 186 — - leczność wodzów Amudzkich; naostatek nieochota do Krncyał w Niemczech; były to wszystko pobudki do obejrzenia się na przyszłość dla Krzyżaków, nad któremi rządy w Prussyi objął Hartmund Grum- bach, człowiek ostry, surowy. i złośliwy, ale przy tćm pełen przezorliwości i rozumu. Pierwszóm było jego staraniem: porzucenie zaciekow w Jadź- wingii, izapewnienie sobie życzliwości od xiążąt sławiańskich. Na ten koniec wszedł w układy z Kazimierzem Kujawskim , naostatek po długich zwłokach stanął traktat pokoju z Ziemowitem Ma- zowieckim dokończony. Którego treść taka: — Krzy- żacy odsiępują szóstą część krainy Jadźwingów, Xiąże zaś zeswojej strony obowiązuje się poma- gać Zakonowi przeciw nieprzyjaciołom chrześciań- stwa. Jeżeliby zaś ciż nieprzyjaciele napadli na kraje Mazowieckie, Rycerze będą obowiązani wza- jemnie udzielić obrony. W przypadku znowu ja- kiego przedsięwzięcia nieprzyjacielskiego z obcej strony na krainę Jadźwingii, w ogólności uważaną, obrona ma bydź rzeczą spólną Zakonu i Xiążęcia. W zdarzeniu zaś, jeżeliby nowonawrócony lud jaki powstał przeciw Krzyżakóm, Xiąże zcałą siłą mia pośpieszyć im na pomoc. Podpisanie tego przy- zmierza miało miejsce w Troszynie, roku 1260, Czerwca 15 (1). A dk O Z Z A Z O Z (1) Oryginał w Tajnćm Arch. Królewiec, Szufl, LVII, N. 15, iu Henninga Gom. de reb, Jaz. p. 49, x" 19 + / c J yy zdaj AW A Śeca | GG) 4 kid 2 Ty wyje aj nn ; 440 RA Wocawiał "A Ra slasde wo Lasu thaaa2 Jaki SPOPORU CE 7 4/4 ź f , Taby ie Z | R= RR ry udem „ref pażówwemika Maczka une tpy l w Cwć chc w Mladas chi ra al nz e (kanażykua - ju, 0 w - usu r /Rufae Izy pani cnaa) w Pier - zyhea PZP Laco Paa ERv ok: YĆ Ć Ukzdć bym . | 5 ifem. pmeurmeki th. H44. jake jada NZ Iual ae ny w ropy 1299, jay rnysło R M4 _ lAżadh, Śrzjy 4 tus ronur Auade dorox fałahóm , zu ech Ye nu! a4 ka J. MoT.elz 0, e» pda UAad Pona nen 4. tat eę w Maty nel. ha M WaRa. Ma Żtnot ane byamać nad kępmie 7 BOTAAĄA.ZOATTAN, "ECH, AYT'HE, _ TOITH .130% .TAOYĄ ,ZALAITĄAN. JTATPOTUHATZIUH TALCH_ wol au uke, Ina? le. „ Kaz Fkco hrszo mna q lad a tu bu purół *,, Śrev wofaa "AG i oefinyścńy BOYAA, wałd, waTh., bien xa Wu'alyfae Wal o-, 7a jest ną DŁ, ILO cf, wdałdef' po arte rc _ W wałtę. VIomo po Żupanie U'HCH., z'eef- LIE , ko ef prawa, jA maj € , ja mamieJ, jra - sko, Duoarh iloma AYTE, duge, tnany koni nić Śa mar dn „ae ry Tace "zało sua gief, Miduagi Asd p" jęłaku wmrefu”. JW Praga wi wf pe afy uypmch- T'OTT'H, łejyię ( tal Cz « Xaktm UGA gy (i ten wz BOY, je? buu, bio, htt, hę Al. . Trze — de flouwo V'AAOYA, aut KZ Ant, pa pal 1 ha. eh =Omuaht -ł6 coo j ek : PRYRER c, „A, . U fasty ge , TALCH, aj se, da pe zmódc hi. "z Sp nace apa U Jreddy Ay" (kasa 1 Czy - 7. Wala , łujran . ken kjewe, tława Zó: M . fa. 4. bud. rój kwa 4 Ja gro edy gre duje . fa jpellna ku hi, kupamni € . Jaaa nie . PIĆ : zadówa: BAJEK Zu RaGk. A agi RIO znad Lr. PE REAR O. fa poni rate tę Zdułca . fr” nupd. lugże - [A 14 pa. le PE Po Ma Chi GER. 3uał le. kac an. | wr e/ ku RZEZ Jolh. etu js. VA. (7 4 Jr'e Sage e 8 Pla les UL ue me” © me +ualst Za e w 41 bzy Jaluo , mea A nc eh en: at4 8) Ij m wi jioreku ry Admewias hy ME?" „eAROa wpnad j ef vu porade /£ mę. PO, (hate pwkdr tal. , ku. s AJ I, p AUY TW Zadmał ły Żacy) tala | lany fa -- kzth, wyęznyuł pl wojay napraa fracu' Go atać kar : Ad xp "yo! pzu Edżyges . ZAD E-- f > w NE Miencięą vi dsk a < G5 POSIWPONE MP. PRÓG - Jawy aw, © pho ryau Aron wońżinów mepa - m na”; jruqp le zaa CP em jw z nej „0 Pla lugm euef ne (Dz, /.żaaz akłloona fea numkD, kępy Mh m Halniacyj © fanenij, hameh Ku Th unmych tur kmek sea) (Ó uses fre. maa, napy M aaa Ao jvc - WYZYM M pu Amy lecada j eeenE fadiwoć wys tna ką euala' le4 Ra wzehaskia, p" Uauau Ila Ku far ena Ao na”, panty kerd o uóch dla, naenanicnim)j Tra dcełć padło w. Row ua ice HT pmaeccz ec. 5 a Xuchećo, w put deze faRlaskie: fart Jpmuledes wifi ciajsy tee ne tagk jlawato w j-2 Je pana ua fatao tu WiewnunarywaJ), ' Xe r kaoq/ę an PZ! zam! cz pała © PRECZ 4) | ża, QD wiz eh em Feegi en - - a PaD lawtem, ala, Je frefo, wi. wd Viru Jarkani wycia, płaray Ta joma bmi hau j eż 722724 miecdreł, 5: Ma żiazówe taco/ BE. usaL 4, Tauk! puj Al Maf tno : 40: piyriożne) H Ju NalTag a £ - ch AK udzn | aaa a Ar" TE ely waca pd ma jr: kw, (4- rwyę wiej jor AK 14 Fżę RSRP duż, PY Aue, żę Z: | kz kk cłć , 7 EN 27 14 zlo Kc SAOMRĘDNŁ rmrutedr , cly a A mak do Ez wklej A ĘĄ y Act TY. 5P dulfly >. KĘ” A (2 j ednan ZE npc A Z fk ika najmu parą ry © STA: na Re na ŚŚ YI 0 5 Ne KJ lua fit Aeman/ ża A Pa ZA 2 (Uh Y PCE E3 CHA 14 adóć AA 84 pu Z e 40) nag fety. ma amant UŁ pew i KKA LA < Vy | dłu KG 2 ed. pa 9 pako / "M, nocy (GWESAPOE OWAK o) ui TARA 4 6. A ZZA ky ludu a, prioidkh SZA: Ś szy ak sze też paaka BETĘ sżz rwa eT JRR ka NE c = Só oku c4 1 pad el SA TI feaiaz ać zashó Bez ma; | Vuyk* Sa pu e” DŻ. ak / ] oma Bu w „fbi Icy rh; ide nd musfawinay ak; pm. fiu ałe pra, t freżujrza wo denaui du w. AF a Rama JARA "PY agy „ko ' ofu m - W ss ad p RZA: ira une /wopadry, J ód w. jm 130. Y- 2 < mę — 187 — 194. Jadźwingi przepłoszeni napadem krzy-__padef. Żackim i podobno tatarskim od strony Galicyi, znie- chęceni przymierzem Ziemowita Mazowieckiego, » świeżo z rycerzami zawartóm, ściągnęli się ku 'rzece Biebrze i dolnemu Bugowi, zkąd w sile po- dwójnej wypadając za Wisłę wielkie szkody robili w Polszcze i Mazowszu. Naostatek dając posłu- chanie zaźżaleniom powszechnym, Bolesław Wsty- dliwy, w roku 12604, zebrawszy szlachtę z całej Polski umyślił stanowczym sposobem uwolnić się od tych łapieżnych sąsiad. Przeszedł z ogromnćm wojskiem Wisłę pod Zawichostem; wtargnął w sam środek Polesia, gdzież między Bugiem i Narwią - ścisnąwszy Jadźwingów, poraził na głowę 25 Czer= wwca. Rzeź tóm była straszniejeza, że zrozpaczeni Jadźwingi, przenosili śmierć i żywot przyszły, w którego: szczęśliwość w takićm zdarzeniu wie- rzyli, nad więzy haniebne. Wódz ich Konath, czy też Komnat, poległ z orężem w ręku, a z nim wszyscy przedniejsi paakowie. W zdobyczy do- stały się Polakóm osoby niemogące władać orężem, które śmierć mimo ich samych oszczędziła. Wszy- soy-ypochrzczeni zostali i uprowadzeni z trzodami i dobytlkisfn za” Wisłę. „i M 0..3-- . 195. Od tej smutnej przygody ktokolwiek jeszcze pozostał z narodu Jadźwingów, tułał się bez żad- Dz. Star. Nar. Lit. T. II. 12 — 188 — nego związku z dalszemi ziomkami, cała kraina bez rządu, bez zwierzchnictwa, zdawała się bydź głuchą pustynią. Jednakże znaczna jeszcze lud- ność znajdowała się ku granicóm Rasi litewskiej skupiona w przestrachu i wodzow prawie niema- jąca. Zapewne takie sąsiedztwo było nieprzyje- mnóm. Chcąc temu koniec położyć Wielki Xiąże Litewski Narimund, około roku 1268, wtargnął z wojskiem do Podlasia Jadźwińskiego i przymusił naród do przyjęcia pana z ręki swojej wyznaczone- go. Był nim Trojden, brat Narimunda rodzony, który został xiążęciem Jatwezkim i Dojnowskim, z obowiązkiem uległości Wielkiemu Xiążęciu Li- tewskiemu i płaceniem pewnej daniny. Ten Xiąże zbudował zamek Rajgrod, pojął xiężniczkę Mazo- wiecką za Żonę, *zektórej urodził się znakomity w dziejach litewskich Romund. Nie przestawał on robić wycieczek rabowniczych do Polski, Rusi i Mazowsza; był srogim i okrutnym władaczem, ty- raństwo rozpościerał nad poddanymi i wojną na- ścignionemi ludami (1). Panowanie jego nad Ja- dźwingami, ukończyło się ze śmiercią przypadłą w roku 1281. 196, "24 *a radom ostawił zaród zguby całego na- rodu, albowiem napadami swojemi rozjątrzywszy (1) Kronika Litewska, w Rękop, str. 20 — 22. — 159 — | do ostatka Polaków, którzy pod dowództwem Le- szka Czarnego spełnili nieszczęsne przeznaczenie Jadźwingów w roku 1282 nad rzeką Narwią, po- dobno pod słynną tyla krwi przelewami Ostrołę- ką; oskoczeni w massie, wzgardzili poddaniem się i przyjęciem niewoli, dali się raczej w pień wyciąć na miejscu. | 197. Odtąd kraj poleski nie nastręczał wprawdzie ża- dnej obawy sąsiadóm swoim, będąc rozległym cmen- tarzem i głuchą pustynią. Powoli i bardzo niezna- cznie zaladniać się musiał, gdyż jeszcze po sto lat upływie, krzyżackie dzieje głoszą, że był bardzo nieladnym. Osiadali tam od strony Bugu i Rusi litewskiej, Rusini; od strony Mazowsza, Mazury. Jakoż Litwa z Mazowszem podzieliła się tym kra- jem, a cząstka jakaś i do/Galieyenależała. > gagal OZ, mać 2 400: śś * Ostatki narodu Jadźwingów albo wy- Resztki Jar dźwingów. niosły się, ałbostrwały jescze na miejscu, w Sudawii, prowincyi pruskiej. Lecz i tam ich do- sięgła ręka nieubłaganego przeznaczenia. Krzyżacy w r. 1280, wycięli ich tam do szczętu, za pomocą Krzyżowników Czeskich, to jest: pod hasłem zba- wiennego krzyża, wyrzynających pogan, oni po la- sach i topieliskach polowali na nich, jak na dzikie źwierzęta. Polityka bowiem krwawa tego Zakonu krzyżackiego, postanowiła w tej porze 3 R%: wy” Bacy jo R Na NG — 190 — łudnić Suadawią; jej więc mieszkańcy zostali albo wyrznięci, albo uprowadzeni w inne strony Prussyi. Ci to zapewne będą, resztki zaprowadzonych Ja- dź wingów, których potomków Stryjkowski koło Raj- grodu i Insterburgu w Prussyi postrzegał. Nie mo- ' Łemy się jednak zgodzić z uczonym Henningiem, któ- ry mnićma, że wszyscy Sudawczycy byli Jadźwinga- mi, ponieważ mamy zkądinąd niezaprzeczone do- wody, że był lud prusko-litewski Sudyny zwany, wcale do Jadźwingów nienależący początku. Ani też, gdyby ten sam Skumand, u polskich dziejopi- sów Komnatem zwany, który dowodził w bitwie roku 1264 Czerwca 25, i podług nich Życie utra- cił, miał dowodzić zbuntowanym poźniej Prussóm, w roku zaś 1282, czy 1283, powróciwszy z ucieczki z Litwy, chrzest św. przyjąć, naostatek nadać imie *swoje pewnemu jeziorowi niedaleko miasta Aris będącemu. Raczejby wnieść należało, że było kil- ku waleczników tego nazwania z jednej familii Skumandów (1). ( sj fd ly ej war.(3) Pożądaną byłoby rzeczą, iżby kto z usposobio- nych badaczów rzeczy ojczystych, zajął się śledze- niemi pamiątek narodu Jadźwingów, które nie za- ginęły, tak zupełnie, jak sobie wyobrażać można. Dowodem tego bydź mogą nazwania miejsc, poda- (1) Comment. de reb. Jazyg. p. 80. .. ae «3 A . c 4 o — 419I — nia, napisy, lub ślady między teraźniejszemi mie- szkańcami dawnej Jadźwingii-pozostałe. Mnie sa- memu wiadome dwie wsi w Lidzkim powiecie » między Szczuczynem i Kamionką leżące, z których jedna nazywa się Jatwesk Polski, druga Jatwesk Ruski, w pierwszej jest Kościołek Rzymsko-kato- licki łacińskiego obrządku, w drugiej Cerkiewka ruska unickiego wyznania. W powiecie Wołko- wyskim, o milę od Świsłoczy, Hr. Tyszkiewicza, jest Jatwiesk, wieś Radowickich3jCW yraźne ślady osadników z Jatwezyi przeprowadzonych, dwóch różnych wyznań. Zdarzyło się takoź odkryć w Ski- dlu przy Cerkwi napis, z roku 1555, poświadcza- jący, że w tej porze chrzczeni byli przez tej Ler- kwi Parocha poganie Jatwezy AB 200. Czyniłem takoż postrzeżenia w roku £ ostrzeżenia. 1818, w czasie przejazdu mojego przez Polesie Ma- zowieckie. Byłem w tym kraju, choć dorywczo, choć w takiej porze, która rozleglejszym badaniom nie sprzyjała ; musiałem się więc ograniczyć na obejrzeniu, iż tak rzekę, ulotnóm. Powiem 0 oko- licach Brańska i Drohiczyna. Wieśniacy tameczni są oryginalni Sławianie, nasiedleni z Rusi zabużań- (1) W Tygodniku Wileńskim, na rok 1817, T. IV, str. 5g — 64 i 78 —8o, była umieszczona Rozprawa nioja o Jatwe- zach, gdzie jest o tym napisie, oraz inne wnioski, które dzisiaj, bliżej tę rzecz poznawszy, opuszczam. my wdrieynm rz Ó Yy ] e "wy KRÓW 3 iyu s p 4 ja © 37,75 — 192 — skiej, ich mowa, zwyczaje i obyczaje, są tego do- wodem. [Tecz przechodzą tamecznych ziomków swoich w kulturze nmysłowej, w robotach mecha- nicznych i piękniejszym składzie ciała. Daleko nawet w tych rzeczach Poleszuków litewskich przewyższają? Słowem: płynie w nich cząstka krwi innego jeszcze narodu, widocznie niesławiańskiego. Szczególnie kobićty, nie tylko w fizyognomijach, lecz w zwinności ruchów ciała i ubiorach, okazują widoczną od inagch Sławianek różnicę. Ani Ma- zowszanki, ani Polki, ani Rusinki, ani Litewki, ani żadne inne europejskie kobiety, nie maią tych cech, które zdobią nadobne córy starożytnych Ja- twezanek, pożerionych zapewne niegdyś z mło- dzieżą sławiańską. Ten domysł w treści podań Mie- chowity utworzony, sprawdza się na samo wejrze- nie, W dniu świątecznym, latem, pod piękny po- ranek, kiedy hoża, młoda Poleszanka, idzie do świą- tyni pańskiej, trzeba się jej przypatrzyć, trzeba widzieć z bliska jej ubiór, ruszanie, kibić, uśmićch i piękne nadzwyczaj zęby, a wówczas znawczemu oku przedstawi się prawdziwa piękność dzyatyc- ka. Zkąd im przyszło robić te pstre dywaniki ? pięknemi jaskrawemi kolorami przyozdobione? tak gustownie dobranemi, tak ze stylem azyatyckim godnemi? Mówiono mi nie raz, czytałem w po- dróżach, że cóś podobnego między góralami Kau- kazu widziano. Nie przeto jednak tracimy ochotę m, 1 — 193 — i nadzieję do dalszych odkryć, któreby zabytki nie- szczęśliwego Jadźwingów narodu w lepszćm świe- tle postawiły. Jeżeli to pismo dójdzie kiedy do brzegów Ilmenu i Łowati, gdzie bydź muszą za- pewne resztki Igowian, Stryjkowskiemu znajo- mych, możeby się znalazł tam kto, z miejscowych postrzegaczów, któryby chciał zrobić przysługę dla dziejów północnej Europy, czyniąc badania nad tym ludem, uprowadzonym w tameczne NK polu przez jakiego wodza Ruskiego, którego ne zwycięzki oręż błyszczał nad Bugu brzegami. Kosiec XrĘGi Illaxv. — [194 — DZIEJE STAROŻYTNE NARODU LITEWSKIEGO | XIĘGA CZWARTA. „go IPykrycie początkowych dziejów | Narodu Litewskiego. E- ROZDZIAŁ IL Postrzeżenia Geognostyczne, o Zie- mi zamieszkanej przez Naród Li- tewski. 201. Postrzeżenia Niepodobna wyśledzić należycie, na- fizyczno-geo- graficzne, rodu jakiego dzieje, niepoznawszy oko- liczności fizycznych, które byt mieć mogły na zie- mi, przez tenże naród zamieszkanej, a tóm bar- dziej, gdy jego życie polityczne ciągle się prze- dłużało, na tej ziemi, gdy się rolnictwa poświę- ciwszy, został jakby przyrosły do niej. Zkądinąd utwór i natura jej, wpływa niepomału na jej Ży- — [5 — zność, klimat i własności przyjazne mniej lub wię= cej zdrowiu człowieka, a tóm samćm na jego tem- perament, z czego wyradzają się rozmaite odcienia w charakterze narodowym. Nie od rzeczy prze- to będzie poznać, pod względem geognostycznym, ziemię i jej ważniejsze produkcye; nim się przy- stąpi do samych dziejów: 202. Ziemie, na których przeznaczenie usadowiło plemie litewskie, znajome dziś pod nazwaniem Pruss, Litwy, Żmudzi, Kurlandyi, Inflant, składają płaszczyznę, falowatemi wyniosłościami, oraz za- głębionemi korytami rzek, przerywaną, najwyższy punkt powierzchni nie przechodzi sta kilkunastu stop litewskich, czyli, co to samo, paryskich. Jezioro ' Swięcickie, przez które kanał Ogińskiego przecho- dzi, leży o połowę tego niżej, biorąc miarę od pozio- mu morza Baltyckiego. Żadne góry skaliste, żadne warsty skał ciągłe, nawet w największej głębi, które wielkie rzeki wyryły, albo dokopać się mo- żono, zgoła nienatrafiają się. Jest to ciągły pas ziemi napływowej, w rozmaite warsty ułożonej ; w których glina panuje , czyli niezmierna wklę- słość kuli ziemskiej , wypełniona ziemią ruchłą, przemieszaną wodami, z mnóstwem odrywków ciał kopalnych, otartych, pokruszonych i zmletych na obłamki rozmaitej wielkości , szczególnie skał pierwszej formacyi, granitowych , których wiel- zach — 196 — kość, począwszy od 200 stóp sześciennych (1), aź do ziarka grochu, znajdowaną bywa na samej po- wierzchni ziemi. Ciała te brylaste, leżą przemie- szane z ziemią ruchłą, prawie wszędzie w jednym stosunku, bez żadnego względu na ich ciężkość gatunkową, czy też mass, wszystkie zaokrąglone przez tarcie i tarzanie się; te zaś, które mają ostre krawędzie, poźniejszym przygodóm winny swoję 203. Kierunek warst ziemi pierwszego napływu, jest pochylony pod poziom ku wschodowi. Warsty postać. poźniejszych napływów, schylają się za biegiem rzek, powszechnie od wschodu ku zachodowi. Na- piywem pierwszym rozumiemy pierwotną forma- cyą naszej ziemi, kiedy ona z dna morskiego pod- niosła się; poźniejszemi zaś napływami nazywamy nanosy ziem, nagromadzone w zagłębieniach po- wierzchni, przez wody wezbrane różnemi czasami, albo przez rzekr unoszące z koryt swoich piaski. Zmakiem takiego napływu są powierzchnie ziemi, ogołocone z kamieni, albo drobne ich tylko szeząt- ki mające, ponieważ siła zasypów poźniejszych nie była, ani tak dzielną, ani takiej natury, jak pierw- szych. (Gdzie zaś mnóstwo tych kamieni góruje (1) Za Lidą na gruntach Starostwa Dabrowickiego , jest ogromna sztuka granitu, mogąca mieć około 400 stop sześcien- nych. BD s A 4 SIĘ GA. — 197 — znacznie, ztamtąd ziemie ruchłe uniesione zosta- ły, przez drugie przyczyny. "Tam warsty nawet zbliżają się do gatunkowego ziem osiadania, grub- sze leżą niżej, lżejsze czyli drobniejsze nad temi, a ziemia roślinna górą, jakby wyobrażając ustanie się mętów w wodzie. Przeciwnie warsty pierw- szej formacyi, nie pilnują porządku takiego, nad lżejszemi, ciężejsze, albo na odwrót, przerywane nieporządnie, różnogatunkowo, massami wcale nie- oznaczonemi, ani co do ciągu, cni co do pochyło- ści, ani co do składu, słowem, jak od przypadku itrału rzucone. Lecz zawsze pomieszane z okru- szynami kamieni, oderwanych ze skał różnogatun- kowych i oznaczonych co do gatunku. Tak da- lece, że poznane na ziemi litewskiej systematy- cznie kamienie: w jednóm miejscu, nie zostawują nic do odkrycia nowego na drugióm. Tylko tam, gdzie są głębsze wrznięcia w ziemię, czyli zkąd więcej druga przyczyna uniosła ziemi ruchłej, wię- cej się znajduje rozmaitości w ciałach kopalnych. 204. Żebyśmy sobie zrobić byli w stanie wyobra- żenie tej pierwszej przyczyny, tworzącej nasz ląd, musimy zasięgnąć nowych świateł, nowych domy- słów i wniosków, któreby usprawiedliwiały, czyli pewnym sposobem udowodnić pozwoliły postrze- żenia i fenomena znajome. Ziemie starte, zmlete, zmieszane, przepłokane wodą, kamienie zaokrą- — 198 — głone, otarte, znowu gruchotane, i znowu okrą- glone, z okruszyn ich mieszaniny drobnych, piaski potworzone. Bryły te widocznie mają w sobie warsty czyli słoje, ponieważ najgęściejszego ziar- na kamień, pod młotem łatwiej się szczepie w kie- runku swego słoju, niżeli w przeciwnym. Są więc to sztuki skał, tworzących niegdyś ogromne massy, formacyi pierwotnej świata, kiedy materya płynną będąc wprzódy, potóm się skrystalizowała w ciało stałe. Nie mogły takoż uledz działaniu, które na nich wywarła siła, nie będąc wprzódy oderwane- mi od massy, przez jej zniszczenie, czyli roztrza- skanie, na niezmiernie rozmaite sztuki, a których wielkość nie przenosiła największych kamieni na- szych, to jest: 200 stop sześciennych. Z ich naj- drobniejszych okruszyn potworzyły się ziemie ruchłe, to jest źwiry i piaski. Sama glina prze- bitą i przemieszoną była, choć nie wszędzie, tylko w niektórych częściach, zwłaszcza gdzie jest gruba, czyli piecówka, ponieważ i w glinie znajdują się łakie same kamienie, często rozłożone przez kwa- sy, towarzyszące utworowi gliny. Im zaś deli- katniejszą i tłuściejszą jest glina tćm wolniejszą od przymieszań kamiennych. Czy to dla tego, że poszła z ustoja w płynie delikatnych cząstek krzemionki w glinę zarobionej, czy dla tego, Że formacya gliny różną jest od formacyi ziem in- nych. Drugi domysł prawdziwszym jest od pierw- — 199 — szego, ponieważ w takim razie gdzie ustoj ma miej- sce, grubszego ziarna byłby osad niżej, czego pod gliną garncarską i lulkową niepostrzegamy. W szyst- kie kamienie naszego kraju, gdy leżą w pierwot- nóm swćm położeniu, naprzykład wielkiej objęto- ści, na powierzchni będące, albo napotykane w głę- bi ziemi, wylewami wód, czy jaką inną poźniej szą przyczyną nieporuszone, obrócone są na dół największą płaszczyzną, tworzącą podstawę i pod- porę środkowej ciężkości swej massy, prawie zu- pełnie w poziomym kierunku, albo pochylone tro- chę na wschód pod poziom. Te postrzeżenia, cią- gle przezemnie samego czynione, nad mnóstwem kamieni polnych wydobywanych z ziemi, do bu- dowli, i nad rozmaitemi kopaniami w głąb ziemi, przekonały mię, że prawidło wspomnione teraz, tóm jest ściślej zachowane, im kamienia massa jest większą; bez żadnego względu na kierunek sło- jow naturalnych kamienia. 205. Żeby to wszystko, co się dotąd powiedziało, uskutecznić się mogło, możnaź sobie wyobrazić inną przyczynę, nad spadnięcie z górnej przestrze- ni, całej massy ruchłej ziemi naszej, z jej rozro- dnemi utworami? Że zaś tarcie się między okru- szynami mass było silne, było wirowe, było w środ- ku mokrym, tego nie trzeba udowodniać innym dowodem, prócz prostego przypatrzenia się cia- — 200 — łóm ziemie nasze składającym: Takoż rozmaitość warst w pierwszej formacyi napływu naszego, prze- konywa, że nie za jednym razem, runienie odby- wało się, ale przerwami, to jest: po uspokojeniu się jednego runienia, następowało drugie i tak da- lej; nawet gdybyśmy mogli poznać warsty naszej ziemi, aż do skał, na których nasyp się opiera, poznalibyśmy liczbę warst i liczbę runień. Woda wrzała zmęconą będąc ciałami stałemi, wrzała na zimno, ponieważ nie ma na ciałach naszych ko- palnych śladu działania ognia; potóćm wrzenie prze- stawało; woda oddzielała się, bardzo raptownie, nie dając osiąść podług gatunku ciężkości ciałóm; znowu następowało wrzenie zmęconej wody i zno- wu te same jej oddzielenie się, zapewne dołem, sposobem przecedzenia i to się działo tyle razy ile jest warst pierwszej formacyi. Między tym rumem ciał kopalnych, znajdujemy we wnętrzno= ściach ziemi naszej, szczątki wielu istót organicz- nych, jako mówią, przeszłego świata (1). Ślady istot wulkanicznych są rzadkie bardzo, w glinie prawie się tylko natrafiają. | 206. Prawda, że naturaliści postrzegając naszą zie- mię i części ją składające porównawczym sposo- (1) Obaczyć: Opisanie Statystyczne miasta Wilna, przez Michała Balińskiego, Wilno 1835 str. 6 — 9. — 20 — bem z innemi stronami świata, znalezli że na- szych kamieni exemplarze wszystkie przypadają do skał północnej Europy, szczególnie Norwegii, nie wytrzymując porównania ze skałami w inych kierunkach, względem nas leżącemi, bliższemi na- wet nierównie. W ogólności zaś wszystkie gra- nitowe skały, do których nasze kamienie przyl- czyć można, leżą od nas przedzielone morzem. Nie mogły się przeto dostać do naszych strou dro- gą naniesienia przez pęd wody. Chyba że morze Baltyckie z odnogami swemi podówczas było lą- dem, i poźniej się utworzyło przez zapadnienie powierzchni, na całej przestrzeni jego. To przy- puścić można wprawdzie, i byłoby rzeczą podo- bną do istotnej; ale jakimże sposobem potralimy wyobrazić sobie, siłę i przyczynę prącą wodę z zie- mią zmieszaną i sztukami ogromnych kamieni, któraby na tak wielką odległość runąć mogła, a to jeszcze nie raz jeden, ani dwa razy? Ani waul- kany, ani inne wybuchy nie mogłyby tego usku- tecznić fenomenu, których bytność przypuściwszy wypadłoby się przekonać z ciał wulkanicznych, wyraźniejszych i częstszych u nas, niżeli mamy 207. Najbliżej fenomen ten nadzwyczajny Zniszczenie ?lanet. ich ślady. wytłómaczyć można sobie, przypuściw- szy mniemanie, Pana Radlof, astronoma niemiec 4x — 202 — kiego, udowodnione bardzo wyraźnie (1), Podług jego, w odległych wiekow przestrzeni zdarzyło się zniszczenie dwóch planet, znacznej wielkości, na- zywanych Hesperus i Faeton, których zwaliska spa- dły w części na ziemię i na niej sprawiły rewo= lucye fizyczne, niszczące lądy i nanoszące potopy. Podług innego domysłu podobnego temu, był drugi xiężyc przy ziemi czyli satellita, który zniszczo- nym i roztrzaskanym został. Po roztrzaskaniu gór tego planety, stało się zawrzenie, czyli chaos, w któróm części się tarły i upadały massami, ra- zem z wodą na kulę ziemską, w takićm zaś spada- niu gdy trafiły na wklęsłość morza, ciągnącego się na miejscu naszego kraju, zasypały głęhinę jego i utworzyły lądy, w których zasypach znaj- dują się szczątki organicznych istot, byłych na tym planecie, które my mamy za należące do dawne- go Świata. Podobieństwo zaś naszych kamieni do skał Norwegskich bydź może przypadkową rze- czą, dla tego, że skały byłego planety podobne do tamtych były. 9” 205. Po tych wypadkach nadzwyczajnych, wody za- trzymane w kotlinach podniesionych nad nową powierzchnią morza, za utworzeniem sobie dróg (1) Zertriimmerung der grossen Planeten Hesperus und Phatthon, und die darauf erfolgte Zerstórung und Ueberflut- hungen auf der Erde, Berlin 1825, be zę $ : a w ZA WAŻ MAIHAKłM m ś ó moz M 0 z 4a = nosza ag ŚĆ keesc>xe kaja. aj 0/7 modny 3, PPOŻ t (WERE 4 pne © Lima 1« ZA DAŁ elca? U Aż PAJTB p Kia. I M e adna”. YEN rze Ju. gTuco aa ad fyswś (Ho ny wa NEŁ maka pafan: padl plas zmzf'« OE wiej, doli jęnas pe? kas SALE, 4 szalę aż Z ada wa AW 24 a: 8 AGAŻDA z " | :K ZA aja) BRE „zał A | z ; 44 ly. Ja a | ' WORA A <_ 44 ye de Makane, pla zj > » roty la pe7a— © oc Yc p* amd, la ka, AacaAL Se | shrek, + 100 ry APA | freckać Mat >+ ŁAAai Z 4 Ka 7 AM pea can, "aby Alóny nato Zu rudAżówo” AA 3 cacy raa zacem, sir, (mady ko, płąfnon ZĘ 125 | | | | AJ pa sad 427 7 BĄ Ma ZI PB YJ eL. kim m_ Mle Aya t4A je yć 6 praadał; 1414 y, ŚW „pł PMA m4_ F osy z frut A €-, ro AUT «= 4 r ćs, tą s « 4 p luź f h ) PREZ w DZY A (Fra nach PPSA 48 ALL cw ow diędi X Gr (7. mz + % - 4 7 p 17 ; z ED) (1 few. MŁKor uinijłuj ryna, Ołłnena) ' ( wy 14% 18 y 2 / pauza 5 Ju llnó» oai a LŁ tAAP 4” aA | l r +01 ofi: , pr. Wa PAP EE . de Ua pla df asf. Aldvo . : M; łozd. ZWI. froaja Da gó. mianyski me spoiejaw jrtky 43 POJ YA Pasym 2% napad u f pe Łłsann! nat, * u Han podł W Touń 'ży6, „Syr "a Kp 7” 7 PA POW, Z d kla Tanae prod b Zał jg dy » PE WE ai >ówkóć aso u do h wonią U | mada ex | RA A ne), fad + | ds ASA | - na jw OTama, A terz osi rodłaC). Ulor? c re „dawk=żu Reala niej fala ez 2) Hrey beana Y,; ecfrtanieuun, Gaiucewde. m. Hd: A lu p MHratlos= Y auPt A e % -3 — 208 — polały się ku niemu ze wschodu na zachod, po- tworzywszy sobie różne systemata hydrauliczne, -ezyli większe rzeki. Z tego powstały nierówno- ści i nanosy piasków ogromne, które znowu, za ntworzeniem się powodzi i pędow znacznych wód, porozrywały rozmaicie pierwsze zasypy i drugie. . l to jest formacyi naszego lądu wyobrażenie. 209. —_ , Fenomen zniszczenia planet czy satelitow zie- mi, tłómaczący wiele postrzeżeń, które mamy nad zabytkami starego Świata; pozostający w pa- mięci odległych wiekow, do których przeszedł w podaniach i baśniach, wyjaśnia astronom nowo- . „żytny Pan Radlof, w piśmie, wyżej w przypisku przytoczonćm, do którego musimy odesłać czytel- "ników naszych, chcących się bliżej przekonać. Tu « soWtórzy nia jeszebe..raz postrzeżenie wyżej na- pomknięte ($$ 25, 26), o niektórych odmianach miejscowych, sprawionych przez wielkie powodzie, „„ skutkiem będące wiatrow ciągłych i gwałtownych północnych: tych odmian najbardziej miały do- świadczać nadbrzeza morza Baltyckiego, między ujściami Wisły i Dźwiny położone; takoż trzęsie- nia ziemi dawaiiej doświadczone w Prussyi, zna- mionują własności warst podziemnych, skłonne do wzruszeń wulkanicznych (1). - Zamilczeć takoż nie ——— - ——— (1) W starej Kronice Biskupa Pruskiego, Chrystyana, miała bydź wiadomość, Że nie daleko Romnowe Pruskiego, było zrzó- D:. S/ar. Nar. Lit. T. 1T. 15 = 206 — należy; w rozdziale o ziemiorodztwie naszego kraju, wiadomości o bursztynie, który, będąc pło- dem naszych i bratnich niegdyś wybrzeży, za- sługuje na wspomnienie, co tóm chętniej wyko- nywamy, Że następnie przyjdzie mówić o wiado- mościach jeograficznych, zapisanych w autorach starożytnych, które ten produkt spowodował. 210. O bursztynie. Bursztyn u nas ma nazwanie z nie- mieckiego języka pożyczone, w którym nazywał się Bórnstein, zapewne od słowa boernen , palić się, to jest: kamień-palny. Po litewsku, we wszyst- kich mowytej dyalektach, jest Gentoras, źródłosłów tego nazwania, mniemaniem wielu filologów ma bydź spólny z łacińskićm słowem Gigno, albo przy- miotnikami Genitus, że się z ziemi jakoby rodzi. Po rusku Z7enżar, wyraz od Litwinów zapożyczony. Po łacinie i po grecku ZFlectrum, taexzgov (1), Rzymianie nazywali powszechniey Succinum, wy- — — dło siarczane, w którćm zapalić można było rzecz palną. Ko- tzebue Preuss. Alt, Geschichte, B. I„S.,263. (1) Elektron, u starożytnych miane było za drogi metal, wspomina o nim Homer (Odyss. IV; 75. XV, 459. Hesiod. Seut. Hercul. 142). Miał to bydź ze złota i srebra wydzielone- go od części kredziastych. Połysk miał lepszy od srćbra 1 twardszy był pod młotem. Następnie zaginęło użycie tego metallu. Po wieku Augusta zastępowała jego miejsce miesza- nina piątej części sróbra do pewnej wagi. złota. Plin. Lib. H. N. XXXIII, c, 40. IX, c.65. Pansan. V, T.II, p.52, edit. Siebelis. Virg. Aen. VIII, 402, 624. Isid. Hisp. Origines: XVI, 23, Są numizmata po gabinetach z tego metallu, _, a 4 EJ „zza z ; lm 2 «a U RAE, pDĄ raz- wzięty z domniemania, że z soku drze- wnego powstał. Pliniusz powiada (1), Że Ger- mani nazywali go Grłessum. Zródłostów tego narze- czenia znajduje się w wyrazie Głuss, który się za- pewne odnosi do mowy matki, używaney od przod- kow tysiąca rozlicznych narodów, i musiał wyo- brażać rzecz świecącą się, z pewną przezroczy- stością ; od tego poszły wyrazy: Grłacies po ła- cinie lód, Głass, Głantz, po niemiecku szkło, po- łysk, Głaz po sławiańsku oko, i tyle podobnych; lecz najbliżej i najwyraźniej ten źródłosłów po- został u Basków pirenejskich i nu mieszkańców Dolnej Bretanii, w języku bardzo starożytnym i do pierwotnego zbliżonym, ma znaczyć rzecz po- dobną takoź (2), U Litwinow ten pierwiastek pro- sto do-szkła należy, które nazywają Szikłas, zło” żońe z 5, sł, słi, co wyraża reciprocum se łaciń= skie, sżeu sanskrytskie (5), się polskie; przeto S£i- kłas po litewsku, znączy istotę lśniącą się, wyraz mający w sobie pierwiastek Głacs. 211. Słusznie Kotzebue nazywa Bursztyn kamie- (1) H. N. Lib, XXXVII, c. 135. (2) La Tour d'Auvergne: Origines Gauloises. Bottidoux: Des Celtesanterieurment aux tems historiques, Paris 1817. Bi- dassouet: Histoire des Cantabres. Paris 1825. (5) Traktat o mowie staropruskiej Profesora Bohlen, w Vo- igta, Gesch, Preuss. B.1, S$. 721. 13* 005 niem słońca, nazwanie znajome u starożytnych (1) tudzież prawdziwą zagadką przyrodzenia, pokrytą zasłoną, trudną do odkrycia (2). Jednakże staro- żytność miała dość trafne o nim pojęcie, kiedy od- rzucimy baśnie i domniemania: jak naprzykład, że z uryny rysiow powstaje, że ptaki Mauleagrydz- kie płaczą bursztynem, albo Apollo u Hiperboreów. Lecz poetycka powieść o Heliadach zmienionych w topole, z których oczu sączą się krople bur- sztynu, zbliża się do prawdziwości. Poźnieysi bo- wiem badacze przyrodzenia starożytni wiedzieli, że jest sokiem drzewnym, i dla tego wnosili o drzewach rosnących na pewnych wyspach morza tamecznego, z których podczas upałów kanikalar- nych, sączy się ten sok, dostaje się do morza i twardnieje. Błądzili przecieź długo w opisach miej- sca, gdzie się ta istota rodzi; Pliniusz całą rzecz zgłębić usiłował. Podług jego: „Istota kopalna bursztynu, wydobywa się na dwóch miejscach w Ścytyi, biały i woskowego koloru, który -się właściwie nazywa elektrum: na innćm miejscu żółty, który się uważa za podlejszy. Xenokrates zaś był tego zdania, że nie tylko succianum jak we Włoszech, ale jęszcze i Thyum (5) ma się na- w (1) Pochodzi od starożytnego nazwania Słońca, E/ector. Pliniusz H. N. Lib. XXXVII. c. 2, p. 455. Edit. Colonie, (2) Preussens alter Gesch. B. I, S. 10, 5a. (5) Thyum: Żywica drzewna, kadzidło dająca. — 207 — zywać, ponieważ u Scylow jest świętością, gdyź u nich się rodzi (1). Ten atitor najdokładniejszy zbieracz rozlicznych wiadomości, z rzadkich pism, nawet za swojego wieku, który:sam był w stro- nach nadelbiańskich," mając wodztwo w wojsku Rzymskićm, przytóm poświęcał się cały poznaniu rzeczy przyrodzonych, niewątpliwie miał zręcz- ność rozpoznać zdania uczonych tamtocześnych lu- dzi i sam swoje utworzyć; według niego, jest to sok drzewny z nieznajomego gatunku drzewa pocho- 212. Badacze nowocześni rzeczy przyrodzonych, dzący. dotąd nie zgadzają się o naturze i pochodzeniu bur- sztynu. Między różnemi domniemaniami najtra- fniejsze byłoby, Że ta istota sączy się ze skał, ukry- u c © tych na dnie morskićm, jak skała kopalna, a potćm . . w wodzie twardnieje; na to są dowody z postrze- żeń miejscowych wyprowadzone, które za długo byłoby przytaczać. Lecz całą tę budowę wywraca zapytanie: zkądźe wzięły się te rzeczy i owady w bursztynie zawarte? Piasek, kamyczki, krople wody, mech, liście, szpilki jodłowe, muchy, pszczo- A (1) ..*.Fossile esse et in Scythia erui duobus locis: candidum atque cerei coloris, quod vocaretur electrum: in alio loco fulyum, quod appellaretur sucalternium .... Xe- nocrates, non succinum tantum in ltalia; verum etiam thyeum vocari, a Ścythis vero saerium, qioniam et ibi nascalur. Plin. Histor. Natur. Lib. XXXVII, c.2. ę AvGeBNo — 208 — ły, komary, rozmaite robaczki, bardzo jednak rzadko w morzn rodzące się. Niektóre z owadow spokojnie poddały się losowi swojemu, inne w prze- lęknienin szukały ratunku i jak brnęły w płyn- nej massie, tak w tego natężenia postaci-zakrze- pły; nie rzadko postrzegano w chwili parzenia się zaskoczone oblepiającym płynem. Takie postrze- żenie pobudziło do wnioskowań i dowodow che- micznych, Że to był miod, nagromadzony wiekami w drzewach wypróchniałych, a potóm pędem wód zaniesiony do morza. 'lo systema wywraca znowu postrzeżenie, że nigdy żadnego śladu woszczyn w bursztynie dostrzedz nie udało się, co niechyb- nie byłoby, gdyby z miodu pochodził. Pozostaje przeto trzymać się dawnych mniemania, że jest sokiem drzewnym. Qummą sączącą się niegdyś z palmy osobnęgo gatunku, zaginionego w daw- nych rewolucyach świata, albo rosnącego na pla- necie zniszczonym /'aefonie 1 ze szczątkami jego spadłym na ziemię, a w szczególnej obfitości na wybrzeże Samlandyi pruskiej. Tam, nad brzegiem morskim, we wzgćrzach piaszczystych, pokrytych lekką warstą piasku, żelazne cząstki mającego, pod którym znajduje się czarniawa ziemią, z rozkładu roślin powstała, odkrywają drzewa olbrzymie, ja- kich, podług słów jednego z badaczów przyrodze- nia, świat teraźnieyszy nigdy nie oglądał, często- kroć mające długości 80 stop, bez rdzenia, gałęzi, — 209 — sękow, obrączek łatoroślnych, nabiegłe witriolem, lecz nie skamieniałe; nawet przy nich postrzegano łuszczkowe owoce, do migdałow podobne. Te drze- wa, nie słusznie uważane za kopalne istoty, drze- wo naśladujące, są składami bursztymu. Morze wciąż wybrzeży pruskich, ukrywa ich całe lasy. Częstokroć wyrzuca morze bursztyn, przylgły do zgniłych trzasek tego drzewa, a tóm samćm do- wodzi się prawda powieści Archelausza, Króla Kappadocyi, u Pliniusza zapisaney, że z Indyj przy- wożą surowy bursztyn, który tkwi jeszcze przy korze drzewnej (1). 215. Pojedyńcze sztuki bursztynu wszędzie prawie natrafiano: w Litwie, Polszcze, Szlązku, Czechach, w Halskich kopałaiach węgli ziemnych, w Szwe- cyi jezioro Maeler wyrzucało kawałkami, na wy- brzeżach Dauii$flecz gatunki bywały rozmaite i podlejsze. Same brzegi Semlandyi najobfitsze mają kopalnie i wyrzuty z morza, prawdziwy i najle- piej polor utrzymujący dają bursztyn. Dalsze zaś wybrzeża ku ujściom Wisły i Dźwiny mniej wię- cej w wyrzuty obfitują; w Polszcze. pod Ostrołę- ką nad brzegami rzeki Narwy, w tych czasach za- częto znajdować bardzo piękne sztuki bursztynu — (1) -Plin. H. N. Lib. XXXVII. €. $p. 458. Indye w rozu- mieniu dawnych pisarzów, brały się często za każdy kraj za- morski, (Y e tej « ba bra, p — ŻI0 — kopalnego. Z resztą w innych częściach Europy, w Azyi i Afryce postrzegać miano tę istotę czę- ściowie; niedawnemi czasami, Anglik Symes w kró- lestwie Awa, miął odkryć znaczną ilość bursztynu kopalnego (1). 214. Twardość dobrego bursztynu, tępi żelazo, i przyjmuje najpiękniejszy połysk, co przy jego pół- przeźroczności, żyłkach wewnętrznych i często- kroć połamaniu blaszek błyszczących, nadaje mu cenę, a u dawnych obok drogich kamieni szacu- nek. Lekkość i własnościfrozkładu chemicznego poznane, do Żywice klassy każą odnosić; potarty też przyciąga lekkie ciała, od czego poszło elek- tryczności nazwanie i początek znajomości ete- ryczney istoty. Przykładany do części ciała ludz- kiego cierpiących, transpiracyą wzbudza; w ka- dzidle wydaje dym przyjemnieS$pachnący, oczy- szczający powietrze, i leczebne skutki mający w reumatyzmach. Dawniej do wielulekarstw wcho- dziły utwory płynne z bursztynu, olejek, balsam, które i teraz Indyanie i Chińczycy wysoce sza- cują; u nas do lakierow wchodzi. 215. Znajomość bursztynu bardzo jest dawna, zaw- sze on do kosztowności należał. Egipcyanie znali i ZE OW POWER O RRZZZZ RA EMRE (1) Kotzebue Preuss. dltere Geschichte B, I, S$. 22. ba. £ | - + 9 ś z "e; % 7% «w 54 a — ZŻII — go pod nazwaniem Sacać (1), Eschylus, Filoxen, Ni- kander, Furipides, Satyrus(2), za świadectwem Pliniusza wspominają o bursztynie (5). W przepy- chach kobiet i zbytkach starowiecznych bursztyn grał niemałą rolę; Pliniusz o tóm zebrał świadectwa. Herodot, Tales, Aristoteles, Teofrast, nadewszystko Pyteasz Massylczyk, wiedzieli o tym produkcie drogim, albo własności jego, albo miejsce doby- wania badali. Bursztyn teź spowodował, jakośmy rzekli, postrzeżenia jeograficzne najdawniejsze, o wybrzeżach ziemi, przez ludy plemienia Litew- skiego zamieszkane. (1) Plin. Lib. XXXVII c. 2, p. 456. (2) Hyginus: Fab. 154: Harum (Heliadum) lachrymae, ut Hesiodus indicat in elecirum sunt duratae, (5) H.N. Lib. XXXVII, c. 3, p. 455, — ZI — ma z WPOZZZZZE, 0y-Sigjp; ROZDZIAŁ II Starożytne wiadomości jeograficzne o ziemi, przez: narod Litewski: za- mieszkanej. 210. Stdzeniai Zbliżywszy badania nasze do przed- posty ze e miotu jeograficznego, nasamprzód po ra- dę udawać się musimy do ojca historyi. Herodot, w czasie podróży swojej po Scytyi, dowiady wał się o miejscach bursztynodajnych: jemu powiadali Bo- ristenici, czyli osadnicy greccy nad Dnieprem, że do nich przychodził ten produkt od morza; na za- _chodzie-północy będącego. Lecz przez jakowąś za- zdrość handlarską nie objaśnili dokładnie, ani o miejscu, zkądby pochodził, ani o drodze, którąby przywożonym bywał. Tyle tylko podróżnik miał zapewnienia, że się zbiera nad rzeką Eridanem, płynącą do wspomnionego morza: Dyonizy z Cha- raxu znowu mówi o bursztynie znajdowanym przy ujściu rzeki Aldeskus do morza północnego (1). Po- | = Z CE R R R (a) Lelewel: Badania Geogr. str. 559—303, karta Geogr. BE SEA | — 215 — dobało się niektórym starożytnikom rzekę tę poli- czyć do bajecznych urojeń; przecież my, sądząc z po- dobieństwa nazwania starożytuego grodu skandy- nawskiego Aldejaborg, leżącego nad brzegiem Nie- mna (1), o czóm będą dowody niżej, oraz przywią- zując się do wyrazu, w litewskiej mowie dochowa- nego „4ldeja, łodź znaczącego, przekonywamy się o prawdzie powieści Herodota, według której wypada postrzeżenie, że rzeka Niemen znajomą była Bori- stenitom pod uazwaniem teraz przytoczonćm, co po- twierdza samo jej położenie, zbliżone ku Samlandyi, oraz połączenie się prawie ciągłą drogą wodną z systemem hydraulicznćm Dniepra. Herodot nie mógł tego sprawdzić na mieyscu, zastraszony po- wieściami Boristenistów, o niegościnności północ nych krajow, o surowćm klimacie i nadzwyczaj- nych fenomenach meteorycznych. Ten więc zna- komity podróżnik, i najdokładniejszy dziejopis, przymuszony był zaniechać dalszej podróży, którą, podobno, mie dalej Kijowa teraźniejszego posu- nął; w ostatku opowiadanie swoje tak kończy: ,„„O miejscach ostatecznych Europy, nie znajduję, cobym powiedzieć mógł. Nie sądzę nawet, aby tam (1) Badacze starożytności Rossyjskich powiadają, że Al- dejaborg odnosić się powinien do starej Ładogi, ponieważ Ru- ryk mieszkał, w Adejaborgu.. Lecz podług nas on mieszkał i nad Niemnem dolnym, a nad £Ładogą bursztynu nie znaj- dowano. — 2I4 — była rzeka, Eridanus nazywana, któraby do morza północnego wpadała, zkąd bursztyn pochodzi. Al- bowiem nazwanie Eridanus, które jest greckie, pokazuje, że pochodzi z wymysłu jakiegoś poety naszego. Ja, chociażem pilnego przykładał starania, nie mogłem się od nikogo dowiedzieć: jaki ma kształt morze w tamtej Europy części? 2 odle- głych przecież jej krańcow przychodzą do nas cyna i bursztyn (1). 217. W istocie, poeci greccy: opowiadają mytyczną powieść o bursztynie. Podług ich Faeton, syn słoń- ca, naparłszy się razu jednego pojeździć po nie- bie końmi ojcowskiemi, gdy nie potrafił kierować niebieską uprzężą, sprawił rewolucyą w obrocie gwiazdy dziennej, okropne wpływy na ziemię wywierającą; naostatek, rażony grotem Jowisza, spadł z nieba i utonął na zachodzie, w Eridanie. Heliady, siostry jego, zgon brata opłakiwały, tak długo, aż bogowie obrócili je w topole, a łzy ich obfite stały się kroplami bursztynu. Gdzie takoż Cygnus, ssiwiały staruszek, Król Ligyow (2), wiel- ki przyjaciel Faetona, z żałości po nim przemie- (1) Herodot: Lib. III. (2) Ligye w ogólności są uważani za mieszkańców sta- rowiecznych południowo-wschodnich brzegow morza Baltye- kiego. Lelewel. Bad. Geogr. str: 520, — 215 — niony został w łabędzia i na jeziorze Eridanie pływając, nóci harmonijne, przedśmiertne pienia. 210. Wykład tego mytn, daje się wyprowadzić ze zdania Pana Radlof, któreśmy wyżej przytoczyli ($ 206), o czćóm wiadomość, przyćmiona starością czasu, przeszła w podaniach do wiekow poetyckich Grecyi, i została przez poetów przyozdobioną. Po- zostaje zrobić badanie o rzece Fridanus: Nazwa- nie to, jakośmy już widzieli ($ 215) jest początko- wie greckie, i miało znaczyć każdą wodę, płynącą ra wschód (1). Rzeczywiście wiemy, Że u Greków dwie rzeki tak się nazywały: jedna płynęła w Atty- ce i wpadała do Ilissu, druga jest rzeką Włoską, po naszemu dziś Padem zwaną. Astronomowie starożytni przenieśli do konstellacyi niebieskiej, toż samo narzeczenie. Lecz' podług wiadomości o Erydanie, z bursztynem połączonych, szukać ko- niecznie należy wody, to nazwanie mającej, w stro- nie bursztynodajnej, czyli w sąsiedztwie ziemi sta- rożytnych Prussów. Sam Pliniusz, po różnych mniemań wyłożeniu, wskazuje położenie wysp Ele- ktrydów , czyli Bursztynodajnych, w północnej części morza Germańskiego, przy ujściu Erydanu (2). Naszych wiekow starożytnicy, przywiązując się do słównego znaczenia wyrazu, rzeka, do nazwania A A R W JĄ NĄ (1) Kotzebue: Preussens alt. Gesch. B.I, 5. 259, (2) Plin. Lib. TV, c. 16, p. 168. s ś . s e +. : "m" w ©. — ZI = Eridanus przydanego przez starożytnych autorów, koniecznie usiłują te narzeczenie przywiązać do którejkolwiek z rzek, do morza zachodniego wpa- dających, w tym poszukiwań tlumie znajdujemy rzeki, Rodan, Ren, Radaune, pod Gdańskiem do W isły wpadająca, Wisłę, Pregel, Niemen, Dźwi- nę, którym ten lub ów przyznawał Erydanu mianowanie. . Te zacieki uczone, wcale próźno podjętą pracą się nam bydź zdają: ponieważ ma- my starożytne podania wtej mierze, na inną dro- gę nas naprowadzające: Owidyusz, Erydan, rzeką największą nazywa;. Hezyod mieni go bydź synem Oceanu i Tetidy, który głębokićm i szamiącóm płyż nie korytem; Wirgiliusz zowie największą takoż rzeką, królem rzek, mającym dwa rogi; Dyonizy Periegetes wyraźniej się tłómacząc, mieni Ery- dan kwiecistóm morzem. Te wszystkie podania, zniósłszy w jedno, przekonamy się, źe morze Bal- tyckie nasamprzód znane było pod Erydanu na- zwaniem; błędne wyobrażenia jeografii tych miejsc przywiązywały rzek wyobrażenia do większych nawet przestrzeni wód, jak w Homerze znajduje- my: że Ocean rzeką się mianuje, świat oblewającą. Zkądinąd morze Baltyckie łączy się z Oceanem, uważane za rzekę jest z nich największą, czyli się nazwać może królem rzek, dwórożnym, zatoki Fińską i Botnicką za rogi uważając; ma bursztyn na swoich brzegach. Q) he wy " > ; A „M 29. | 'Pożądanym był u starożytuych oświeceńszych narodów ten produkt: przeto i wyprawa Argonau- tów, i dalsze zabiegi handlowych narodów, zmie- rzały do ułatwienia sobie jego nabycia. Kartagińcy mieli zawsze ożywiony handel zachodni, przez roz- maite źrzódła. Okręta ich wypływały za słupy Her- kulesa, gdzie była osada fenicka Gadira, dziś Ka- dyx, zdatna dla przystających okrętów: tam zawija- ły przeło statki z morza Śrzódziemnego płynące po towary północne; tam się działy zamiany z przy- byłemi statkami nadbrzeżnych mieszkańców, dal- szych wybrzeży Oceanu. Inne dopływały do T'ar- tessu, miasta portowego, leżącego nad ujściem rzeki Betis, gdzie się nabywały drogie metalle, zapewne takoź cyna i bursztyn. Krainę, której to miasto było stolicą, zamieszkiwał lud najpolorowniejszy w starożytnej Hiszpanii, handlowny, przemyślny, bogaty, gościnny. Tam przybywały statki nawet śmiałych Żeglarzy mórz północnych, szczególniej Estrimnidzi: tak zowią starzy jeografowie nadbrze- , 3 > gowców po obu stronach morza, między przyląd- r £ kiem dziś zwanym Św. Wincentego, brzegami zaś” chodniej Francyi i Anglii południowej: albowiem ten przelew morza nazywał się Estrimnidskim ; ci ludzie przywozili do Tartessu cynę z Anglii, i bursztyn dostawiany do nich, zapewne przez lud iniy, może Gottów, z morza Baliyckiego, — 2ŻI8 — 290. Odkrycia Za wzrostem handlu i potęgi u Kar- Mlartagińców. tagińców, nie przestano na tym wymien- jnym handlu, przez drugie lub trzecie ręce dosta- wianych drogości północnych, lecz: postanowiono czynić odkrycia własnym kosztem na odległych wy- brzeżach zachodniego świata. Na ten koniec około roku 450 przed Chrystusem, wyprawiono z Karta- giny dwóch znakomitych żeglarzy, za słupy Her- kulesa, z nich jeden Hannon z wielką liczbą naw, opatrzonych we wszelkie potrzeby, mających na sobie znaczną liczbę osadników, udał się na połu- dnie, wdłuź brzegów Alsyki, zapłynął aż do przy- lądku Boiador. Szczegóły tej wyprawy, jako obcej dla naszego przedmiotu, pominiemy. Drugi żeglarz nazwiskiem Hamilko, z drugim oddziałem wypra- wy popłynął na północ. Okrążył przylądek Ś. Win- centego, opłynął wybrzeże zachodnie ciaśniny E- strimnidskiey, i na jej północnej stronie odkrył wy- spy Albion i Świętą Jerne, czyli Brytanią i Irlan- dyą, niezmiernie bogate w ołów icynę. Na tych wyspach znalazł lud bardzo liczny, dobywaniem c tych kruszcow, handlem i żegługą bawiący się; "łodzie ich były z kory drzewnej, z wielką łekko- "" ścią pływające. Brzegi zaś stałego lądu, po wyci- śnieniu starożytnych Ligyow, zajęte były przez Cel- SŁETK . dg tów, podbijców* tych' krain. Żegluga w tej cia- śninie bardzo niepewna, morze miałkie, wybrze- 4 śl A dak. 24, że A rzą kob. gg” 5, pom scezaced) od głów wej bat Bi kau) GG Mae Jwója waż >> 4 "2 Fborrsth. ae Za FAL Te lan , 43. sp 8 sł zaŚon eNE —_ YA Mabo nan naw uwyaka do blk PoSą > darów hb panopna waniaż u 7 ces cod % spó sh wy Ela umci mala AMX fa Glue. © 0 a, ze go Wie mu eu1 w ad Ze Jogo hip Pat w» cad W» (XA LUA j fary Gljn, ż rd OBY, Mtna da m ebAtue' caceoką X śe, A dŁę kue ry, Ga M. Pa Zadókz Ar (V, „oow Z 0” | ŁEPD. Sa = + AD ua akon © M Św 2" fozafa W f d2 ów Sia et wu MAżiiiam * OE POJ Pa vr toy SZ Móc 4 ke JĄ4SAT PY a, doly | RANO an.. Taaa Ę A „b A, 16. | * sy h ci zone PE (0) Paducdkenice rmgeanaice » Jate a jA Marny | w > NWASTER 2 od wagi atk "asi Jmtdi aa SŁóŚŁ * ddnao aŻzWa sek: Maca A. AMS ZUŁŁUH e PR wia CA u, ułan fo ś Mo KidKAT A > | niy ziarn dokad KA O > LZ = i x i e. . i i A NLŁLEŁ 4 fi € HONE 2471 / 22. . k | A IŻ daośnetma © Porisceż 4 lAr= diód: prorznadykada . Jasny da BC ZA W by. PMAALHUA 14 Ka 4 7 e wa gf AL a Jana . PE oh w U Ouwwuz Ołdralem'e W. ZZ 62) oL. ur, d jah (lg, Pam , d5 skypr. 74 em, da. PEP len EA Apna — RA sarny 7 CY PY fit z cz magg A> wfnu mua 4 Mr v t/. ' ZA , 4% 29200) / uuAlŃ *. naa Udy Ai 04 leao na, * ly Hutę - LP sli say przeca 2] z dh. eż. PA na tyyk dznd neo p pęd k EK: p bar Una | sk. IA aj zak PP: WIZA wa „jeden miot i wy” ooo i robaki APR tamte wej pan Się. poż, jg 7 3 GEDLOK by AŻ okr. *, << w U t ż 2. LA PAR a TCCT / 4 4 7, re. | R h KAAAUAGARA AL "Pdudu ona), IAA - u, budy Aun Kraj nu taa lg mua aa * w 4 I stojąco dee. "e, pa órów zs zap pay z usłacł M mu utd ne r na Paca > PDP p 4 ala /at dy zd | Boiieprze, Św: duo maż /B pana tat 4 porzo”! plue nd a mamy Hj Łaaua k< | AM <i ( 00Ę 7 urwło Ga = || 4 7a 47 Lit ; ah AMR Łan Rana < Yaga LA. pok zype, / R dana 4) Ku: az 'Buo ja Par ke, R m Aa jaa WZA Pa, Apes , o, A sko A ało LĄ ea. ke. sg5] soy 4 pRAAA J Z: du / 48 loóa BRM PE de | «fa ) "PA Pa pęum Koc uały ukiioaki spain SRSA. do. 062. SAL YA dk, 94. naka cofa w kexnV: (aesżad t 2 „eyed zł 32" Roj kia z ), A ao dka pł, atunco Jay YMA , Ww Kaze sce MAM , > 4 (Mlła ną ZA pau > Kika — s BR, wmwuadP na nit nn mad AG ,) ao ko MM tą, URO HAK , ZACZ A pe Jałun va / do „kpło A potu AK ka - ABB! mik Makro JAA fo, z Boz CX era ma SMP RAPP * 22 wd KAÓM | 8 A) 2 PZ z "TRf" Gsteń, PP EP 4. żył. laj a Bye Me , da vfr i ośr sej CA / a La Jłmar Pt 14 („Ark w AA Z 4. zmie ry popa. Jaanem (jane k. w. ? srnf, ( fnedcw Mad p” PR" 34 1. DAAD fr ład Fo aożrdm, A "WePIZA „N muwjiy 03 ox) 4 a CZĘ y zr; KKŻ Mau, X Naiówe NEJ fuual ia, paf nod śczł bn 4 braw ww, X a aajń sjocRkZE, uMannaw - 2a. znammżyty A NP WZZŃ ch ma Polna A pace Pay a zz po wy WRA Ę Ry £.: sy aj % PRE Pe Maz J (lo | kak 4f- lmn Ay faq a” Iz , fama 6% kup | Vu ba ; — 219 — ża sitowiem zarosłe, pełne potworów morskich, powietrze zimne, mgliste , że dzień mało się ró- źni światłem od nocy.. WW stronie zaś północniej- szej leżą wyspy w bursztyn oblite, niezawodnie tam bydź musi ujście Aldesku, czyli północnej od= nogi Tanaisu, czy też owego Frydanu , głośnego bajecznością, lecz w krainie dotąd niezbadanej (1). [yle tylko mógł powiedzieć Jeograf starożytny; resztę szczegółów pokryła tajemnica polityki Kar- tagów, którą posuwali aż do okrucieństwa, albo- wiem ich żeglarze i osadnicy za słapami Herku- lesa, mieli rozkaz zatapiać bez miłosierdzia wszyst- kie okręty obce, któreby na Ocean śmiały wypły- wać (2). cc 224: ' Zawojowania Alexandra Macedońskiego, kiedy zdziałały przemiany polityczne w Azyi, Tyr do- stał się pod rządy obce, wówczas Massylia stanęła "na stopie rywalstwa z Kartagą, okręta Massylczy- ków niedbając na zazdrość nieludzką Kartagiń- ców, płynęły do T'artessu, po też same towary co "tamci. W ostatku bogaci handlarze massylscy, roz- postrzenili takoź widoki swoje na morza półno- cne. Wiedzieli zapewne, że ich rywale tam juź (1) Strabo: Geogr. Lib. III. Sprengel Geschichte der Ent- deckungen, str. 57. Lelewel: Pisma pomniejsze — Stosunki Kartagów z Grekami. (1) Strabo: Lib. XVII, p. 802. żę: Dz. Star. Nar. Lit, T.II. 14 dawno zapływali i korzystne ładunki towarów przywozili, nabytych za nic prawie, to jest: za bły- skotki i cacki najniższej ceny (1). Ułatwiając ta- kowe przedsięwzięcie, wyprawionym został zna- komity astronom i Żeglarz massylski, Pyteasz. Ten po dokładnóm oznaczeniu położenia jeograficzne- go, miejsca swojego odbicia ; to jest: portu miasta Massylii, popłynął na Ocean Atlantyczny. Działo się to w lat go po wyprawie Himilkona, czyli w ro- ku przed Chrystusem 540. Podróżnik ten przy- był do wysp Brytańskich i wysiadł na ląd w stro- nie południowo wschodniej, u przylądka: Karion, odległego od lądu stałego 100 stadii (2). Po czóm zwiedził część niejakąś wyspy. Odpłynął na północ, robiąc postrzeżenia astronomiczne nad brzegami Brytanii; dopłynął do wyspy Tule (3), której poło- żenie naznaczył pod stopniem 66 szerokości półno- cnej. Niewątpliwie była to Islandya, która leży między 659, 50 i 669,44 ',szer. półn. Ztamtąd za- wrócił ku południowi, wszedł na morze Baltyc- (1) W starożytnych grobach, przy odkopywaniu, w oko- licach Elbląga i indziej, znajdują takie rzeczy. Wyrobów tych Kartagińskich lub Massylskich, próbki są w Królewcu, w skła- dzie starożytności. (2) Diodor Sicul. Rer.-ant. V, c. 8. (5) Nazwanie Tule, zdaje się że dochowało w litewskim Tole, daleko, albo Zułaj, osada. Pyteasz mógł słyszeć to mia- no wyspy od Brytańczyków, których język miał jakieś podo- bięństwo z językiem mieszkańców Estyi starożytnej. ($ 77. By | BEŻ kie, przybił do wybrzeży bursztynodajnych i zwie- dził kopalnie bursztynu, które, bezwątpienia, obok cynowych, kyły głównym przedmiotem jego po- dróży. Owoż opis jego, tyczący się przedmiotu nas interesującego: „,W tej zimnej strelie, nicznajome są jeszcze ludziom wyborne owoców gatunki, takoż ze zwierząt domowych tylko niektóre; na pokarm używają jagła i inne roślinne zboża, oraz warzywa ogrodowe. Ci, u których się znajduje miód i zboże, sporządzają z tego napoje: Liecz zboże młócą w wiel- kich stodołach, ponieważ pogodne i jasne słońce jest tzadkie, gdzie i snopy zbożowe składają, gdyż sterty na otwartóm polu przez deszcz i brak po- gody łatwoby się zepsuły (1)? Z tego przekonać się można, iż w tej porze zamieszkiwał wybrze- że, zwiedzone przez Pyteasza, naród ucywilizowa- ny niezgorzej, rolniczy i przemyślny;.obaczmyż, co to był za naród. Pliniusz zostawił nam następne dopełnienie opisów tego podróżnika: „„Guttony, lud germański, mieszkają na wybrzeżu, zowiącćm się Mentenomon, które na 6,000 stadiów się rozciąga, Ztamłąd na jeden dzień żeglugi odległości, leży wy- spa Abalus, na którą w czasie wiosny przez wały morskie bywa bursztyn wyrzucany, wyrzut zgę- szczonego morza. Mieszkańcy używają go zamiast drzewa na opał, albo przedają sąsiednim 'Tento- (1) Strabo, Geogr. Lib. IV, c. 3. 14* «0 w są — 222 — nom (1). W tejże podróży odkrył Pyteasz ujście północne rzeki Tanais (2). 222. Winniśmy się zastanowić nad wspomnionemi odkryciami podróżnika massylskiego: gdyż wiele nad nićmi uwag, domysłów i zarzutów popisano. Wy- raz łaciński, przez Pliniusza użyty, „Aestuarium, podlegając rozmaitemu tłumaczeniu, dał powód uczonym do zacieków, które ich niekiedy i od rze- czy i od miejsca daleko zaprowadziły. My przesta- niemy na tóm, że czy zechcemy rozumieć zatokę Oceanu, co najprawdziwiej byłoby, znajdziemy po- wody -do mniemania bardzo słuszne, iż to jest mo- wa o morzu Baltyckićm; jego długość z południa na północ, licząc w to zatokę Botnicką, nie wiele co przewyższa 10 stopni południka; Pyteasz liczył po 600 stadiów na stopień, podług rachuby naj- bliższej (5); przeto wymiar tego morza, uważane- go za zatokę Oceanu, podług niego oceniony 6,000 stadiow, przystaje bardzo blisko do terazniejszej karty Baltyku. Próżną rzeczą byłoby zaciekać się U w o | (2) Pytheas Guttonibus Germaniae genti accoli aestu- arium Oceani Mentenomon, nomine, spatio stadiorum sex 'millium. ab hoc diei navigatione insulam abesse Abalum: żllo vere fluctibus advehi, et esse concretum maris purga- mentum: incolas pro ligno ad ignem uti eo, procimisque Teutonis vendere. Plinius. Lib. XXXVII c. 2, p. 450, (5) Pytheas apud Strabo. Lib. II, c. 4. (1) Lelewel: Bad. Geogr. str. 215. — 223 — w wywodach znaczenia nazwania Mentenomon, które musiało bydź w języku fenicko-greckim, al- bo odpowiadające znaczeniu stosownemu z po- strzeżonemi własnościami jakiemiś morza, czy wzię- te od nadbrzeżnych mieszkańców i przeinaczone w pisaniu albo przetłómaczone z ich języka. Był on niezaprzeczenie u ujścia Niemna, który dawniej ciągłóm korytem wyłewał swoje wody do morza pod miastem Memlem dzisiejszym, jak o tóćm oba- czemy niżej. Zkądinąd, nieznamy rzeki, któraby stosowniej odpowiadała ujścia północnemu, Ta- nais (1). Co się znowu tycze wyspy Abalus, najlep- si badacze starożytności, najzgodniej z rzeczą znaj- dują dzisiejszą Samlandyą, która, będąc półwy- spą, przy dawniejszym składzie swoich brzegów, różnym widocznie od dzisiejszego, i podług nie- dostatecznego rozpoznania, mogła się rzeczywiście wydawać wyspą: z jednej strony ujście Pregla wy- lewające się w zatokę, zagłębioną w przestrzeń lą- du; z drugiej strony cypel Kuroński, mający przer- wę pod Rossitami; lesiste w ostatku położenie wy- brzeży, bardzo mogły omylić żeglarza, w opisaniu <= — ——- — = (1) Otej rzece, łączącej drogą wodną, w najodleglejszej starożytności, morze czarne z Baltyckiem, mówiliśmy juź nie- raz. Tu jeszcze przypomnimy sobie, Że nazwanie Tanais z sa- mego początku odnosiło się do rzeki, wpadającej do Meoty- dy w północnym końcu. (Ritter: Vorhalle eur. Vólk. s. 153, 155). Zajaką rzekę Dniepr bardzo łatwo mógł bydź wzię- tym, — 224 — tey części kraju. Jeżeli znowu Pyteasz przybił do lądu, przy ujścia Nogatu, gdyż poźniej tamtędy Waulfstan, o którego podróży będzie niżej, przy- pływał na wielkim statku morskim, do miasta I)ru- zo, przeto ztamtąd, brzegując ku Samlandyi, bydź. mogło dzień drogi. Rozumiemy tu, że między uj- ściem Nogatu i śrzodkiem Samlandyi, dość daleko w morze wychodziła dawniej wydatność lądu, Wi- tlandyą zwanego, jeszcze w początku wieku XIII, istniejącego w części(1). Jeżeli znowu Pyleasz przybił do brzegu przy ujściu Tanais, te jest: pod dzisiejszćm miastem Memlem, przestrzeń do wyspy rzeczonej, podobnież dzień drogi stanowić mogła; według tamtocześnego sposobu żeglowania. Naosta= tek, eo do bursztynu na opał używanego, jak drze- * wo, na któróćm zbywać nie mogło dawnym Samlan- dyi mieszkańcóm: rozumieć tu należy, albo palmy kopalne, bursztyn sączące niegdyś, o których mówi- liśmy wyżej ($ 211), może w znacznej ilości wydo- bywane zpod warsty piaszczystej wybrzeży, albo teź przez morze wyrzucane, albo wziąć za przyrówna- wcze wyrażenie, oznaczające niezmierny zbytek te- go produktu, który jak drwa się walał, 220. Zaznajomieniu się z brzegami butsztynodajne- mi, przypisują autorowie zakwitnienie obrółow w A EEC EZR EZ R ZZA (1) Obaczyć niżej Dodatek N. III. = = « UL (2 ) h/ // £ „a 2 34 AR i A ŁZCEÓWY Pok tj : Z 74 /edrudi PZŁ _7/ 4/ / / (MEBLA MEAJĘC +4 o, m m o 30 p / z OE, 1 A. ONOWGA WOTA RAW U WA RETTTPYAW NCT TN p Z". ONTNTNNENECTNE ! p. No . nak pzez = | s 4 | X ; | ba MS a | | | ł ę (LY ł | x_ | d | ESTONIA a | | > ina |, | - | oc) MZ | H | | OŚ a r” R , LIWONIA $$. A | | | | KE | / | | ESTONSKA o i A | ZPW | ( 4 | f S2 orz >Ą | | ' N n zz zood e nz 77 " | "R: | | y Wz 7 IB) | cw ZYT mao | _f— = js F a. | SZA PEZeL. vł | A: 4 NAA U Wa a | 0 22: SEZ: - „o ——— 4 je ł | d I. | | | ) | | 11.4 | ih |-Ą | 8 Ą | / | Kza! a ! | | p | = y* | | Es | + ł h 0 ę | ' Ą 4 P> | , 22 4 d _ ) ń | 4 | | Z | 3 + 2” oj | h i ń |) , ) V | | 4 zm” | 5 | z ; UŻ ZA | | | ) ROR - pz s | | ' /- * „A | | | ę I | A | j z : 7a | | Spe. IZ Wa! | E_ = |lirem | „ j | PEL Je) zdłałE 1" STCG i f a 4 | ke KA | 8 4 ra ń | | % | Aj 1 ra | | ka | | | ( po | |. | ) | A | * BUD | Si | | kB. cd ) | ” zdj ae 2 | | z a 4 | NIZEJ AD | BOA c | f [= Tr” o» A LAD | | — y” | | Ę F k K r | a WAĆ 3 w ,. m K * | b | r | gg: | | ; ją | WIRLAJ - jj 5 | A Ą © 4 Ę | Ą | | | 4 A ) 5 AN] 2 / | | L | ) K5* 7 ve, A | | [ó [8 , | 4 | ( r „ądllo po" WAŁ | | SJ | | k | 4 ME” ) | Nab: Z >: | | 4 + m Łza | | P j . | | 4 | | | AP. R | / w ) / z | (5 | «4, A | a | ( | ) « = i | , t 4 | > j ” |. , ( u 4 A | | 8 i ] | , | J | | ) j | R 4 | posh ( / | | y | zł śĘ | | 7 BE) | k | = | | u | [JA | | | t ABN | R | "BO Ń 9:4 Cel Pobwdty | J8 | | | PPDSTEŁ gy M 0292 orze Uh » 3 | wr A Pęą—* r " [ Wz Ra if Słowo | N AŚ 1 w Ć _ j : zj 4 ) | „j — Wan | | ! + , : | sl | a "M e: DORE / | JR kie, 2 gry PSE WAY 3 , | + ZRE Ę | ) ię | ppecdne” | dci | | i | , h | i | / cz i | | h ) | z j x 7 I ; lęg i | 1 S a” LL 2 | jakś i M Y KV; 0] V Ą N 4 / j | | - 4 % ( Ń | : e / a | | , _ RM vp = [| R |8SULYCZ YA) | AE Re | | | | J zł 1 AN | i | > i W J * X K 1% - 4 | ę ujow „perewozc R 2 a | ks Śl (LĄ | „jom l x 4 Z, | UNA WIATA rm ua NEK tonowe NNS Mt £ /ć (1 ZZ 4 Śrrel, | ", ” 4 c <k ć 6 > = a i 4 , "Z "9 JIOSUKUNYh (OAZUALMEMU Ste OPZZ zncye er ZZ REĆ. JJ. zełwca ? Tente PEJ zz RÓ O a Z W-ToR _— zzz clo =p | > NREIESGG,<1 - 2 a - — mezomodwaa z a ZE ma —--—— m _— — z — mg; -— — wy — s : j | Ag 4 p | k>1 ) 4 WRP" M ; " a ze” o a = : b. za e J WATA ] j " , o R EYN | WI > „l — + — — PZPS LAB a. SE AE ŁBY WORAASNNAA AA + - -— p — — — ERN a unewannc a 4 S>7 ' ŚR 4 M 4 ; ) / 7) | 24 | J ' "R 4 ; (mec AO GT RÓG. pl Mm SĘ , + £ 022 Y (1 lae 7 Kala HP mA <A P c AA. GRA handlowych u Massylczyków, przez handel bur-. sztynem i cyną, bardzo upowszechniony w czwar- tym wieku przed Chrystusem (1). Badacze staroży- tności porobili nawet dość trałne domysły, że feni- cyjscy handlarze, może i Massylscy, mieli swoje handlowe zakłady, czyli emporye w Prussyi: z tych jedno bydź miało na półwyśpie Hela, w uroczysku Scurgoń (2), drugie nad Wisłą w Chełmie (5). Jak- bykolwiek jednak trafne były te uczonych zdania, gdy nie mają za sobą wyraźnych dowodów; pozo- stać muszą w rzędzie domysłów, że na tych miej- scach bydź musiały składowe grodki na towary, przez kogoś ze starożytnych morza Baltyckiego han- dlarzy pozakładane. ad Pnas neż' na. iadn. 224. Po tej podróży Pyteasza, dwuwieczna prawie znajduje się przerwa w wiadomościach o ziemiach, nasz przedmiot interesujących. Z przyczyny zagi- nienia pism starożytnych, szczególniej kartagińskich i Massylskich, poniewaź postrzegamy z pozostałych, Że znajomości jeograłiczne ciągle się doskonaliły. Na lat 280 przed Chrystusem żyjący Timeas z Tauro- menion, wspomina między innemi rzeczami jeogra- ficznemi, takoż o naszej ziemi: On potwierdza po- większej części wiadomości, przez Pyteasza zebrane, De m m maz (1) Diodor. Sicul: Lib. V, c.8. | 2) Uphagen. Parergw historica, p. 186 sequ. "m- 5) Joh, v. Miiller: Schweizer Gesch. B. I, s. 513. ( — 226 — a niektóre bliżej objaśnia. Rzekę, wpadającą do mo- rza, którą tamten za północne ujście Tanaisu przyj- muje, jakoby ona, wypłynąwszy z gór Ryfejskich, miała się widłować na dwa koryta, z których jedno płynęło do Czarnego, drugie do Baltyckiego morza, zwanego UĆronium. Timeas więc, prostując to mnie- manie, objaśnia, Że Tanais północny, płynący do Gronium, jest różną rzeką od południowego, do któ- rego się tylko zbliża bardzo, górną swą częścią; tak dalece, że Jazon z Argonautami nie wiele mieli pracy do przewleczenia statku swojego z jednej rzeki do drugiej. Odrzuciwszy bałamutne nazwa- nie Tanais, które za takie i sam Pliniusz przyznaje, gdy na sześciu miejscach przytaczając wzmianki o tej rzece, w końcu powiada: Że wielkie są nie- zgodności między nazwaniami: jedni Jaxartes, dru- dzy Silyn: nazywają tę rzekę (1); w ostatku donosi, Że najpoźniejsze przyjęcie rzeki, podto nazwanie podciągniętej, jest odgraniczającej Europę od A- zyi (2); więc dopićro nie bardzo dawno ustaliło się nazwanie Tanais przy Donie dzisiejszym. Tu się sprawdza twierdzenie uczonego starożytnika Pana Ritter, który mówi, że Homer więcej prawdy za- wiera, jak po nim następujący pisarze (5), u nie- go Aldescus i Pantikapes, stanowią to systema wo- NN € (1) Lib. VI, c. 16. — (2) Lib. IV, c. 12. (3) Vorhalle europ. Vólk, s. 151. — 227 — dnego połączenia dwóch mórz, które poźniejsi przez "Tanais rozwidlony tłómaczyli. Pamiętamy takoż, iż w starożytniejszej jeografii, Europa uważała się za wyspę, kiedy wnoszono, że z północnego koń- ca morza Czarnego, przechodzi ciąg wodnego po- łączenia, aż do Baltyckiego. Ciąg ten musiano na- mianować Tanaisem. Owożź dla czego przeniesiono to nazwanie do rzeki Donu, stanowiącej granicę Europy. 225. Nie należy ominąć jeszcze postrzeżeń względem nazwania Uroniam. Najdawniejsze podania o je- ografii północnej Europy, głoszą, że potężny wła- dacz strony północno-zachodniej, nazwany Cronos, król czasu, czyli Tytan, ubóztwiony pod Czasu go- dłem, którego i Saturnem nazywano, przemieszki- pów wał w stronach północnych Oceanu, dla tej przy-- czyny morze północne, w szczególności Baltyckie, tóm się narzeczeniem mianowało. My według na- szych badań, w pierwszym tomie pisma niniej- szego umieszczonych, wićmy, że to myto nie było obcóćm na ziemi litewskiej, a w jęograficznóm rozu- mieniu stosuje się do Niemna, 0 czćm nie jeden pi- sarz dziejow dawniejszych namienił. Przecież po- dobało się dopićro piszącemu autorowi dzieje Prus- syi, odnieść to nazwanie do rzeki Pregla(1). Zdanie, — 00 (1) Voigt: Gesch, Preussens, B. I, str. 78. — 228 — tak dokładnego zkądinąd dziejopisa i prawdziwie wzorowego pracownika nad starożytnościami kra- jowemi, czyniłoby nas chwiejącymi się w naszym wywodzie, gdybyśmy nie znalezli u tegoź samego pisarza (1), Że (uttalus Ptolemeusza, jest istotnie rzeką Preglem. Naciągnione to nazwanie, dla po- parcia, że Goty byli pierwszómi jej nadbrzeży mie- szkańcami, upadać musi, kto zajrzy u Pliniusza, w opisanie Grermanii, gdzie są rzeki wymienione tej krainy, wpadające do morza, począwszy od Mo- zy, jest ich siedm, licząc z Wisłą; /Mosa, Fihenus, „dmisius (Ems), //isurgis (Wezer), „4łbis (Elba); dopićroż na Odrę przypada nazwanie Gużtalus, po- nieważ. tej, znacznej bardzo rzeki, nie opuściłby Pliniusz (2). Solin, wyliczając teź same rzeki, w po- rządku następnym kładzie: Albis, Guttalus, Vi- stula (5), więc między Elbą a Wisła, miejsce na- turalne dla Odry. Co większego, powiada szano- wny autor, że gdy nazwanie Guttalus zaginęło w pa- mięci, poczęto rzekę Kronus nazywać, dla tego, że bóg Kronos pożerał dzieci, a Pregel od podobnego pochodzi wyrażenia łotewskiego Praggars, zna” czącego pożeracza: gdyż w tej rzece utonęła zna- komita niewiasta, Pregola imieniem; tak więc na- gromadzone dowody upadać muszą koniecznie: na- Gy dA ś2E. (2) Lib, IV, c. 14,— (3) Solinus Polyhistor: c. 25. geogr. — 229) — przód, że Guttalus niezaprzeczenie do Odry należy; powtóre, że Kronos, wyrażenie starsze bezwątpie- U 4 c z 5 l . nia od Guttalus; potrzecie, że Pregel wcale inny ma pierwiastek. i inne brzmienie od wyrazu przy- - [e <A . toczonego z łotewskiego dyalektu: gdyż wyraz lite- hi 3 . . y 2» LI <ę ; ra w literę, tak brzmiący: Pregelis albo Pregilis, znaczy po litewsku bardzo głęboki (1), 220. Dyodor Sycylijski, w ostatnich latach Odkrycia starej daty. przed erą chrześcijańską żyjący, zgro- madzając opisy jeograficzne, starożytne, różnćmi postrzeżeniami nowszemi zbogacone, następną wia- domość o przedmiocie naszym zostawił: „„Naprze- ciw Ścytyi, nad Galią, leży wyspa, którą Bazylią zo- wią: na niej bursztyn bywa przez lale morskie obii- "cie wyrzucany, indziej zaś nigdzie się na świecie nie znajduje.” Następnie przytacza powieść o Faeto- nie i zdanie Herodota względem rzeki Eridanus, o czóm jużeśmy mówili; po czóm tak. dalej rzecz prowadzi: ,,Lecz, gdy ci wszyscy, którzy tę powieść opowiadali, daleko od prawdy odeszli, a wpływ następnych wieków ten wypadek objaśnił, prawdzi- wym raczej dziejóm zawierzyć. należy. Bursztyn bowiem na wyspie, o której mowa, zbiera się i przez (1) Pamięiać trzeba, Że Pregel, najdawniejsze nazwanie miał Lipce albo Łipz, o tóm będzie niżej. To nazwanie zdaje się bydź tćm samćm, co u Meli, Lupia, L. III, c. 5, p. 571. U sta- rych Prussów nazywał się jeszcze Skare, Haxrtknoch, p. 7. 4 Uą3 t /$ CZENY ——A jęrete — 230 — mieszkańców tamecznych, przenosi się do przyle- głego lądu, zkąd aź do tutejszych się miejsc dosta - je” (2).. Pliniusz, to wszystko wyłożywszy, dodaje swóję uwagę temi słowy. „„Pewną jest rzeczą, że się bursztyn znajduje na wyspach północnych, a od Niemców nazywany jest Gessum , przeto nasi Żoł- nierze jednę z tych wysp Glessaria nazwali.” Te wiadomości są dokładne, podług tamtoczasowych wyobrażeń jeogralicznych i rysunkow kart, Rzy- mianie wybrzeża morskie nasamprzód poznawali, z jednej strony nad morzem Czarnćm, z drugiej nad Oceanem i Baltyckićm leżące, śrzedzina zaś, zupełnie była nieznajomym światem, przez czas niemały; znajdowano ujścia rzek wielkich, zapusz- czano sięj w górę nićmi, lecz to wszystko nie dostar- czało jeszcze materyałów do narysowania karty Eu- ropy północnej, oznaczającej prawdziwy jej obraz. Początkowe karty jeograficzne za nazbyt zbliżały morza zachodnie do Czarnego, z czego wypadało, że Gallia ledwo nie na jednym południku ze Ścy- tią leżała, a morze Baltyckie zachodziło pomiędzy nićmi. Ztąd więc Bazylia, czyli dzisiejsza Samlan- dya, przypadała nad samą Gallią. To, cośmy po- wiedzieli, udowodnia Strabo, spółczesny Dyodoro- wi: „, Wszystek ląd, za Elbą rzeką będący, mówi on, aż do wielkiego morza w górę, jest jeszcze całkowi- (2) Plin. H, N. Lib. XXXVII, e. 5. — 23 — cie niewiadomy, gdyż nigdy Rzymianie za Elbę nie zachodzili, ani teź nikt jeszcze lądem te odległe przestrzenie nie objechał”' (1). Na innćm zaś miej- scu do Pyteasza opisów zupełną wiarę przychy- la (2). 227. O nazwaniach i położeniu starożytnej krainy bur- sztynodajnej, wiele mamy mniemań; czy to dla te- go, Że.ona w istocie zaginęła, czy, że starożytni z nazwaniami nietrafnie byli oswojeni. Objaśnili- śmy wyżej, iź Abalus Pyteasza, najstosowniej przy- równać się daje do Samlandyi ($ 221). "Tenże po- dróżnik nazywał ją jeszcze Basilia; u Timeusza jest ona Raunonia, albo Basilia. Lecz Xenofon z Lamp- saku postrzega ziemię , czyli wyspę niezmiernej wielkości, odległą od SŚcytyi na dni trzy drogi, któ- rą Baliią nazywa (5), tę samą, którą poprzedni Basi- lią nazwali. U Mytrydatesa Eupatora, nazywa się ona jeszcze Oserzcza. Badaczóm starożytności nie do- syć było na tóm, Że te rozmaite nazwania przywieść zdołali do jednej ziemi, która jest Samlandyąa, chcieli oni jeszcze znaczenie i pochodzenie źródłosłowo- we tych nazwań wyprowadzić, w czóm, jak za- (1) Strabo: Geogr. Lib. IV, c. 5. VII, c 5. (2) Ibid. Lib. VII, c. 2. | (5) Plin, Lib, IV, e. 15: Xenophon Lampsacenus a lit- żore Scytarum tridui navigatione, insulam esse zmmensać magnitudinis, Baltiam tradit. £andem Pytheas Basile- am nominat. — 232 — zwyczaj bywa, w rzeczach zostających w prze- dziale niepodobieństw, wpadli w niedorzeczności. Ham szanowny dziejopis Pruski, Pan Voigt, pomy- lit się wywodząc Raunonia od Romnowe, do czego i Abalus przyczepić się udało; Osericta i Basilia, podług jego pochodzą od Rikajoth. Te wywody dają się czytać i byłyby przekonywającemi, gdyby można było udowodnić, że za czasu Pyteasza, na lat 540 i za Jimeusza, na lat 280 przed Chrystusem, siedział tam narod Litewski, w którego religijnym ukła- dzie Romnowe i Rikajoth, znajdować tylko można. Groty zaś, mieszkańcy, czy władacze tych ziem bur- sztynodajnych, nie znali takiemi nazwaniami miejsc uświęconych. Są przecie wywody, trafniej- sze, podług naszego zdania, których ominąć nie na- leży. Baltia Xenofona, bardzo rozległa i dalej od Scytyi brzegów oddalona, a przecież ta sama, co Basilia , zastanawiać powinna uwagę naszą. Albo więc ten autor pomylił się z wymiarem odległo- -ści, albo z innego punktu stałego lądu brał odle- głość. Baltia musiało pochodzić od białości jakiejś: gdyż była ziemia przyległa Samlandyi, nazywająca się Wittland, biała ziemia po staroniemiecku (1), tego wyrażenia zabytek, zapożyczony z mowy da- wniejszych mieszkańców tej ziemi, dochowali do- tąd Litwini, u których Bałtas, znaczy biały. Że (1) Adelung:; Aelteste Geschichte der Deutschen S$, 88. — 235 — zaś obszerność wielką tej Baltii naznacza staro- Żytny jeograf, przeto ona obejmować musiała Ba-- silią czyli Samlandyą, Witlandyą i jeszcze przy- ległe jakie wybrzeża. Przypominamy sobie, że u Celtów, pokrewnych Gotóm, był wyraz Balt, znaczący, zbiór wód(1). Podobnież Abalus z go- tyckiego: daje się wyprowadzać, od „vel, czyli „dbvel, jabłko, „4bvel-Land, dać mogło powod do napisania cudzoziemcowi „Adałus. Zwłaszcza, że. i ten wyraz dochowali nasi Eitwini w swoim ję- zyku, u których _„dbuolis, jest jabłko. Autor, któ- ry ten wywód podaje, dowodzi, że na tych wy- brzeżach były od wieków sławne drzewa jabło- niowe, do czasow jego znajome pod nazwaniem: Danziger Aphel rothkantig (2). Prawie tąż dro- gą daje się wyprowadzić nazwanie Osericta, kie- dy je uważać zechcemy za zepsuty wyraz gotycki Oestrik, Oesterreich, „łustravia; to jest: wschodni | brzeg, takoż „fustarggeyx, wschodni szlak, od czegofasitywy i Fstya poszła. Znaczenie tego nazwania spływa ży, się z greckićm Basila, królewska; ponieważ (ro- ty zawsze królow mieli, fiicks, /ieiks zwanych u nich. 'Te wywody uczonych starożytników (3), zgodne z rzeczą, naturą ziemi, i wzmianką Pytea- (1) Malte-Brun: Vocabulaire de mots gónćriques, Dic- tion. Geogr. de Vosgien, Edit, 1851 p. vjjj. (2) Uphagen: Parerga Histor. pp. 482, 483. (5) Uphagen: 1. c, pp. 477, 481. Baieri: Opuscula, p. 415. eq sza o narodzie na niej mieszkającym, są bąrdzo stanowcze i niezostawujące nic do życzenia. 220. Bursztyn, cyna ifutra drogie, były pożądanym towarem u narodów południowych i wschodnich, dla tego drogi, któremi szły w te strony, były bardzo dawno odkryte i uczęszczane. W ymienie- my tę: część starożytnej jeograłii. Najstarożytniej- szą była przez Aldescus i Panticapes do Dniepra, gdzie Boristenici kupczyli. Herodot wiadomości zbierał w tej mierze, wiedząc: zapewne z dawnych podań o przejściu Argonautów tąż drogą na Ocean północny. Jest domniemanie, że i Dźwina zacho- dnia ułatwiała niegdyś podobną kommunikacyą handlową; lecz przejście z Dźwiny do Dniepra, jest z więcej trudmościami połączone (1). Zresztą, podług poźniejszych postrzeżeń, produkta krajowe nigdy nie szły w górę tą rzeką, lecz zawsze do 2008 Drugą drogą Skandynawowie, w najodleglej- morza. szych wiekach podobno, dosławaliyśię z morza Baltyckiego na rzekę Newę i jezioro Ładozkie, a ztamtąd do Sławian nad-ilmeńskich, którzy mieli zręczność, przywiezione przez nich drogości Bry- (1) Od najdawniejszych czasów u Sławian drogi lądowe między dwiema przystaniami na rzekach nazywano Wołok, jakich nazwań nie mało jest dotąd w Rossyi. RZ AO) | j , s ; ) Arty łez ZL4L [4 Lary e a rwaŁt RAE * pań LEW 4 LĄ Z k P FC re oj OGNIA A Jk . Plna'e L MANNA INAAB AB PWZ Ri AO 4 44 8 y Aa re cy ryk. pea ży 4 A | naałamyk ó, u dawaj Ph atadkwa M A <a ; A mo ua), Km ZEE Lu, ZAM Jasia 7 A wok wi A A> SM 4 MOŚR: cccz ka. / | ce_ zaw” sg Z Larz lua? / sh AZ A zaa2_ ji dy, . zera tuegad maz poz 7 PŚ 9 SZA W ÓGK, 7 D ma2f i, 7 2 — Pi po ch adune w, o Pk WATY WA 3 AI . <C/ 444 Ź | 48 s zk PŻ. Ao Ka, 0943 yk, pea Z za > zoo "M LLL CAŁE W y ada © 14 Z qgdał +A- m / j M AL iti KP 4 ŁO, sł o ZZACZI) oi Ze pawaąpilia PM ( ; . "z B=. > BR Aa A A- e Z żę /£4 Pe. 2) 4-4» pode K PRL ŁAAAL Ń y< MA. w / A> ( A ź. o AL Ta 14 ręaa ŁLPAANMUT k Pn / i 73 v4 ge te ) ego tę | « 1, d | | A ze VA), > ARES AZ: AVA ę RAIL); - zł 4 K MGŁA lóż m A ; - (UAżAN ya PPDEW aickaX, AŻ | Cm : ŻE Ude M A GL wmajkko NP a „nec 2 2 - Ł< | (£ 1 i *37 3.887) Kae /e<eć pana 7 2 / 7 PTC waoyżey lon ię A m cd A irae PE "1 p W aa ( rrużo fe Lala WNE er ZEN s K Fa 2 a a A a wh (At WIK PŁ. l4-Klenerz] ar akA r Aa re/20 > R Pow 7:2 | "4 4 883 w 7 / MF (2 „ „Jarzrd/ KŁ PŁTUL ŹŚ * KA E(CĄ fukyk », ha m NRA.EYE A £ w w, | | Ę; 7 ę Łu „ roxlok Z | i p zK - ce -ę ”4 _ ke w 4 PAAŁ> par Ł< / A 0) i | » Ą £ 4 jldmaa> A M odłócz p— 28 — Ja Ma? TA 143 ec Ę „aż ( (0 Ar 22"VA4 /5 4 3 LA żadna e da ywzwina 4 Nas ą t | Z p od u DZK: 5 do M1 at net A zŻ "SA, Ą RZ f 4 t A lą 9” RZA nA/ FAME kor PAAAMKM. Paa A= pu « AŚ dg noz ił 3 22. "any m | m ły s) W zwa o SW are ak. dzA lua. osa ke, „ag ało w wyg. NDsk noljlósia RR PFTEW. sa $. r, -KAKTY. tat Vz4 igi, Jag p» nad j h4p Ne, , razłonano KAM - Anin sdako x wróć Pay, Świ wę Ż — ko ŚR AJ key y ŚPGCĘ A AŻ » gda jw sej śrępinwać Ź AW papy GEY Gi duo ue 3% "PSY OP ŚW IE” flnjy b * 2 greka PAŁOPANE Hea ko b zee 31 ta0, zs nat w py wlważ "gaj ly Em ! ń na 4 4 Pik 4 OZYPYWI znarkib RA JAK . 4 ŁAM ha, Z af LA dla Tad ue PAŁ a A af w AWA 3 Że. WZ LAOGAZ bada Lt. usb 4 Jag a 4 4. druia tey ęeć 7a wra PRS 1» „o=kRED ź / ; wy” 4 ga nuacedeKatU Pr Pt (4 prasa MOCE 5 4 4 po" , A r dąae y ry 4 ze 4 PĄ A) net PAŹ AH ZNAC O PA ua), f— zk Ć AAN="R AdWŁe= a śkź 1 WAŁAMY A 3 REP 344 EK nył yk , * ARGE Z, <Ą ć eh uwmrhRa. da PAUMAY e pa) 497 / ; P 29. (77) yes may © UB 4 A 4 il... A= tw, nk daly ahłrażi /, * Ay, AAAA 7 Je wi RAAL Sy tesżsj dj Zaaż pr, ae: ppoi owżuie 6 B4 ada, itawuhna | rase wn j udaj A 6, Go ań o SĘ 4, 4 ze A © p, 4 5 4 nau gks he. sh wa A wy a wóa W ue, X MT rm » ? NPA ŁAŻ zanab zd PÓA4 aka / LALALA (e > e sz / us (la b © ao? Aa taa, on R słęj! ALA 4 7 JK 10 naj WL Yu pop A. KOREK lt U wb xMnL4 da AZ je: s Zaageł u a ch > 144 24/HA paste” giied ebóm HT nak atocZha: Ya zł PN DML AAN vił ŁA 1. YW pddur Ż MAG WozBł. rowaj ve r Pu 3 (14. Yurama dlkzweży si nów p" , 44 6 pański wał s: a SEWNTA 1 jednaj Tarn , leja Ay płane ©, Hak a Bay Ao PORA o ÓWA owak ; ZA uaem lupy aL/faep | odma Wawa 7 z: m ż rk adobe jj 3 szfaaizkjycy 2 Śdaoaj 2. 4 z w." — pó” U p oco aość a sz. . dałow pw zAł xa. le do RT PA djć Sy ŻY R > uł słrie ż4 Fzpo breja an_ la. 1tMm4 żak, Płacz nieg zał Paa” A dla Ź, fn+ pe at / Pa, Ady WY £4 L4 sk WE RoŚ,,. fladiy Urz praz t > Z £ PB, SM Korda. Ło+O (1. | " e mae, KAL l zed x sku ę de, | aD Mine Upan, PYZA ; > MAMA M | LA m — LLL TLAE —kE" zy PR Ę, Naa Ka au Ż : AKA 44 Lo lwia K, Nau zwy znaj kuj te lo xe oaz, re A Ę WJ msc sawzytiódy <4 piłówojź dag. ag Gołe A ASEDA I a rude Noon GASDZĄ Y, 1a* GE c) FTRYB, maż UE PA awa . Z TZSZA WEBER stę BRW t (ubo e Mu, płyny Gy £/ /, LA A AR Aa loryr Lo um pna ŁŻ Ł.JOBRA ż- Y, Ba (639 Zreśł /D PESM (40 nia) Aenbemy TD AI], mw z EM A | zło kum Śr, ndowy paaateek Ów uz J/eb rc k 1 jad połw c” Zauos PO R PY „A maj uedeyp żhasai > 0983 jwoŻe Zro Zat m % Zupa na det j 6] ena nadył max FT uczono | Sato 4% "gm Ma ue AE Le, Z tw s Ant 1aóy ajj? Za - ARP k „craięjąh | KŁ Mh; lu W9jriE NY | PW” pko ryh ada rusłasy W. wie pay padni usiakć 1 GAÓBB 4 "Ż, | pray m i sa mace lok pa maafa nil, Xe zło u | aGtÓŚ pnł YLUA < LL AAT » i Li ei1L ak TWE . zła PZAAAA gw AYTY - An 4 e 7 luco nt pe JI WZA u 1atev x » 4 i A „7y/8 sczć 2, prakt C, niu Jad nyae ) * z ALE iw radę fee dann uko , pad pea knakaa , PYYZA ZA de cy ki 47! e; Z zę: poty rzy A w 6d b potu pwtr W Unii Z ś 7 lz Ta. smak”, A 4 k »t Lea, + 28 FAY AOR SCE 'akm aa a Ao 4ł w Z /mns A o A A A k > Zzłaco ra m b ypysz 0 bk PY ee 4 w gł qe m 44 ów ać za 6 Ha = natę 4 ty (ać 4 pro kóz — 25 — tanii i Estyi przesyłać na południe rzekami Wołgą, Donem i Dnieprem. 'Ta droga nie ma żadnego za- rzutu przeciw sobie, owszem ślady są jej nieza- 2500. Z tego cośmy już wyłożyli w niniejszym roz- tarte (1). dziale, przekonywamy się, że Fenicyanie bardzo dawno mieli drogę morską handlową, którą się dostawali na wybrzeże bursztynowe, albo do przy- ległego jemu składowego miejsca, mającego port wygodny i bezpieczny w każdym, względzie dla cudzoziemcow, jakićm było starożytne miasto Dru- zo, w bliskości dzisiejszego Elbląga. Tą drogą l Massylscy handlarze przyciągali do siebie produkta morza Baltyckiego. Rzecz niepodlega przynajmniej wątpliwości, że łodzie narodow germańskich wy- pływały za Zund i do nadbrzeżnych miast Oceanu zawoziły swoje towary ($218). Tacyt zaledwie mówić zaczyna o Sweonach, wnet przywodzi wia- domość, że mieli mnóstwo statkow morskich (2). W Sagach północnych pełno wiadomości o żegla- rzach z dawnych wiekow słynących śmiałemi przed- sięwzięciami. Dostawały się przeto kosztowno- Ści stron naszych z łatwością albo do Tartes albo do brzegów Gallii, a przez Gallią szły lądem (1) Kotzebue: Aeltere Preuss. Gesch, B.I, S. a5. (2) Tacitus: Germ. c. 44. Dz. Star. Nar. Lit. T. II, 15 u — 236 — do Massylii, na koniach ujuczone, w przeciągu dni 50 (»). Może ta droga, jak się dorozumiewać wy- pada, wygodniejszą była, od morskiej, wiodącej mimo przylądku ś. Wincentego, i słupów Herkulesa. 201. Droga zupełnie lądowa opisaną jest przez dzie- jopisa Pruss (2); była następującą. Począwszy z krainy nadbaltyckiej Tentonow przy „Ascaulis, to jest: teraźniejszym Osielsku, niedaleko Brom- berga, szedł szlak z krainy nadwiślańskiej, do Li- giow przez miejsce nazwane ŚSeżidawa, to jest: Cydowo, niedaleko Gniezna. Ztamtąd przez Ca- lissią, Kalisz w kierunku wschodnim do _Arse- nium, »Marzenin, w okolicach Sieradzia. Z tego miejsca dalej ciągnął się koło Warty, przez posia- dłości Buriów, do Carthodunum, to jest: Krako- wa (5). W tóm miejscu przechodził przez Wisłę, do ziem Sidonów i Bastarnów aż do miejsca zwa- nego „łsanea, to jest Stary Sandecz. Tu zaś aby obejśdź bezdrożne Sarmatów góry, od których prze- bywania mimo licznych niebezpieczeństw od dzi- kich góralów, trudne przeprawy odstraszały, za- wracał się szlak handlowy od 4sanca, w kierun- ku do Setuja, (Czyche), dalej trzymając się kie- (2) Lelewel: Stosunki handlowe Kartagów z Grekami str. 49. (a) Voigt. Gesch. Preuss. B. I, $. 81, sequ. (5) Reichard: Charte Germ. Magn. Ś. 306. — 237 — runku rzeki Waag, przez Sigone, Szyntow, aź do Calemantia, Czomolyan, ztamtąd do Carnuntum, nad Dunajem znajomego stanowiska Rzymian wo- jennego. Zkąd naostatek północne produkta z rąk barbarzyńców do Rzymian przechodziły (1). Rzy- mianóm znajomą była ta droga należycie, chociaż oni sami rzadko po niej podróżować musieli, przyj- mując tylko z drugiej ręki w Karnuntum towary. Jej też rozciągłość zgadza się z rachubą Pliniu- sza (2), 600 rzymskich miliariow, które wynoszą 120—125 mil niemieckich. Tyleż i Ptolemeusz wylicza, od ujścia Wisły biorąc do Pannonii. Że zaś iść mogła droga handlowa, przez ziemie ludów germańskich wojowniczych i łupiezkich, bez prze- szkody z ich strony; to mogło pochodzić ze zwy- czaju słarożytnej gościnności, religiją uświęconej lub pewnego przymierza na tych zasadach opar- tego. (1) Do wykreślenia tej drogi handlowej posłużyło Krausa: Archiv fiir alte Geographie, Heft. III. Również Mappa Germ, Mag. w czóm Reichard był przewodnikiem, dowody są nieuległe wątpliwości przy tych opisach wyłożone, (2) Lib. XXXVII, e. 2. D C fere IM. passum, a Car- nunto Pannoniae abest littus Germaniae, ex quo inveht- tur (succinum) per cognitum nuper, 15* — 238 — ROZDZIAŁ IIL Ciąg dalszy wiadomości staro- żytnych. 252. Odkrycia Z epoki panowania Augusta Cesarza lądowe. Y , . nad: rzymskićm państwem dochował się zabytek jeograficzno-historyczny, tyczący się na- szego przedmiotu. Hartknoch w swojej historyi pruskiej, na stronicy 20, uwiadamia, że Chrystyan pierwszy Biskup Chełmiński, czyli Pruski, autor kroniki uważanej za zaginioną, tyczącej się staro- żytnych Prussów, cytowanej przez Granawa, Hen- nebergera,f Waisseliusza i Łukasza Dawida ta- koż kronikarzy pruskich, uwiadamia o rzeczach „postrzeżonych przez podróżnika Bityńskiego, zwa- nego Divanis, jakoby na lat 17 przed Chrystusem, krainę poźniej nazwaną Prussyą zwiedzającego. My zbierzemy podania u Hartknocha opisane z do- daniem rzeczy poczerpniętych przez nas z kroni- ki Łukasza Dawida, nieznanej tamtemu, który miał pod ręką kronikę Biskupa Chrystyana. Astro- nomowie z Salury, miasta Bityńskiego, przejęci cie- kawością zbadania, czy też w końcu siódmego pa- sa niebieskiego, to jest: w ósmym pasie wysławio- nym na zimno nadzwyczajne, mieszl.ają ludzie: wy- prawili niektórych podróżników, dla należytego wy wiedzenia się. Ci przebyli rozległe krainy Tar- taryi, dalej przez Roxolanią, wielkie państwo Sła- wian, potóm przez ziemie Wenedów i Alanów zaszli do Liwonii. Z tej krainy, po przebyciu znacznej przestrzeni wodą, trafili do ziemi rozle- głej i pustej, która żadnego stałego nazwania nie miała, nazywano ją bowiem raz Sargatia, czy Sargaga, drugi raz Gelida, albo też Fatinia, 1 rozmaicie inaczej. Podróżowali po niej wzdłuż 1 wszerz, lecz z nikim się rozmówić niepotralili; wreszcie kilku Wenedów z Sarmacyi przybyłych znalezli, z któremi się mogli nieco w mowie ro- zumieć. Wenedzi zaś tę krainę nazywali U/mi- geria, a ludzi tamecznych Z/imigeri. Za ich więc pomocą uzupełniali swoje badania, których treść była taka. Kraj zupełnie dziki, nie ma w nim ani miast, ani wsi, ani źadnych budowanych trwale domow. Lud jest zdziczały i barbarzyński, przy tćm jednak łagodnego obejścia się, pokoj miłający 1 gościnny. Mieszka nad wodami, pod cieniem drzew, w chdłapach z trzciny plecionych i gliną oblepionych. Z podobnego materyału i odzież so- bie sporządza, żeglugi żadnej nie zna, roli nieu- 4 s k | | Pty dA «wś +37 st PI AŻ ŁR = „+y FH «> Y; — 240 — prawia, żyje rybami, prócz wody innych napojow nieużywa. Ziemia obfita w wody, przerznięta je- ziorami i rzekami, bardzo przy tóm lesista. Za ho- gow czczą Słońce i Xiężyc. Pismo jest rzeczą u nich nieznaną, przeto pojąć nie mogą, jak mo- żua przez wykreślenie liter, przesłać myśli swoje aż w odległe strony. MRachubę dni i obróty Xię- Życa znaczą wplatanemi w koszyk pałeczkami, albo węzełkami na sznurku. Królikowi swojemu, zwa- nemu JMasos, najpiękniejsze dzieci przynoszą w dani. Król ten mieszka w innej osadzie i tam dzieci owe hoduje. Przepędzają czas na błogićm próźnowaniu, a zimą prawie ciągle śpią. Mężczy- zni mają po trzy źony, przestają z niemi kiedy i gdzie chcą, niewstydząc się niczyjej obecności, ponieważ w takich rzeczach wstyd unich miejsca nie ma: obcują z żonami wspólnie i naprzemiany; gdzie jest mąż, tam żona bydź musi, chociaź wiele c . © . e € . . - . używają niewiast, przecież mało u nich jest dzieci. 200. Podróżnicy Bityńscy mieli czas dowiedzenia się o tóm należycie, gdyż byli zaskoczeni, w tym kraju przez zimę ciężką bardzo, gdzie i przezimowali. Gdy lato nadeszło pochorowali i wszyscy umarli, prócz jednego nazwiskiem Divoneś Ja trafił do miasta Sławiańskiego, Płocka, gdzie takoż umarł niebawnie. Podług zaś Tidemanna, miał powró- (+) niżej maluiadya Imax JE) ię)? SRR! m. cić szczęśliwie do Bitynii (1). Opisanie podróży tego Divonesa pozostało w rękopismie, które się dostało Proboszczowi Katedralnemu Płockiemu Ja- rosławowi, czyli raczej znalezione było przez Bi- skupa Chrystyana, w kronice.przez tego Jarosła- wa pisanej. Miała to bydź xięga w języku sła- wiańskim, pisana głoskami greckiemi (2). Biskup Chełmiński z prostotą i prawdorzecznością, zosia- wił w kronice swojej wyciąg z pisma Płockiego kronikarza (3). Cała zaś ta rzecz w główniejszych szczegółach swoich wytrzymała krytykę najlepszych znawców starożytności północnych (4). Mniemaro tylko, że pod nazwaniem MDivonesa, ukrywa się któś z astronomów rzymskich, przeznaczonych do wymierzania północnej Europy; który pomiar roz- poczęty od Juliusza Cezara, trwał nieprzerwanie, aż do dziesiątego Konsulatu Augusta Oktawiana, czyli do roku 24 przed Chrystusem. Naczelnikiem ———— woz A (1) Kronika rękopisna: str. 4. U Voigta Gesch. Preuss. D. 555 Ba. (2) Lucas David: B. I, S$. 10. Jej tytuł: Liber originis et furiarum gentis Brutorum. (5) O istnieniu rzeczywistćm kroniki Biskupa Chrystya- na, która miała tytuł: Liber filiorum Belial, cum suis superstitionibus Brutiae factionis, incipit cum molestia cordis. Której początek stanowiła kronika Jarosława, a dalej własne postrzeżenia; nie ma wątpliwości, według tego co w tej materyi Pan Voigt napisał. Gesch. Preuss. B. I, S. 617, sequ. Beilage N. I. (4) Baieri opuscula: p. 450, Kotzebue: altere Gesch. Preus. B.I, 5.55, 56, Voigt. Gesch Preuss. B, I, 5. 52 sequ. uć 4 y 3 : ) a. 242 — zaś tych Topograłów miał bydź niejakiś, Teodorem, Teodatem, czy Tironem nazywany (1). 25. Podług naszego zdauia, wątpić nie można, że się znajdował gdzieś w krainie posiadanej później przez naród Litewski, jakiś naród pierwobytny tej ziemi, w stanie pierwotnej dziecinności zosta- jący, który nazwano Ulmigerami, dla tego podobno, że postrzeżonym został w krainie Ulmigeryi, po- źniej za wieku Chrystyana, albo Jarosława kro- nikarzy, tak nazywanej, on zaś sam albo nie miał żadnego pewnego narzeczenia, albo jeszcze jak ina- czej się nazywał. Może Mazy, Mazosy, dawno- 4 « bytni mieszkańcy Mazowsza, przed przybyciem Sławian, a potóm od nich wycisnięci, do pustyń ZZ ŚR ER O EZ Z (a) Plinius: Lib. III, c. 5, Muratori: Script. rer. Ital, T. VIII, p. 474, Kruse: Archiv. fiir alte Geogr. Heft. II, S. 85, Baier: Opuscula, p. 430. On powiada: Multa in Chronicis nostris de quodam astronamorum in has terras zngressu memorantur, quae quia veterum auctorum nemi- nem prodidisse constabat, nostri inter fabulas referebant, Invenio autem elus originem narrationis apud dcthicum. „„Julius, inquit Caesar, cum consulatus sui fasces erigeret, ex S$. C. censuit ommnem orbem iam itomani nominis ad- metiri per prudentissumos viros et omni Philosophiae mu- nere decoratos, A consulatu Julii Cesaris et M. Antonii usque in consułatum Augusti decimum annis AXIX, men- sibus VII, diebus X. a Theodoro septentrionalis pars di- rnensa est.” Hie est adeo ille, quem nostri aliqui 1iro- nem, alii, ec quorum numero Lucas David est, Divenem nurmcu passent. Acticus in praefat. ad Geogr. nazywa tego astronoma takoż Teodotem. AA — 2Z48 — nad Ossą i Drwęcą gdzie była Ulmigerya potem, tam poznani zostali, przez Divonesa, będący w dan- nictwie królika czy rozkazodawcy sławiańskiego, w Mazowszu, dla tego Masosem nazywanego, któ- remu dziećmi dań opłacali. Jarosław i Chrystyan kronikarze żyli w tych wiekach, kiedy odkrycia nowoczesne narodow, na podobnej stopie cywili- zacyi będących, jak mieszkańcy Ulmigiryi, z któ- remi wynalezienie Ameryki dopićro w piętnastym wieku poznajomiło, wiadomemi jeszcze nie były, a zatóm jeżeliby szło im o napisanie zmyśleń, wzo- ru nie mieliby, i ze swojego domysłu nie przy- szłoby im skreślić tak prawdziwego obrazu dzieci przyrodzenia. Widać przeto, że wzór był wzięty z natury, która zawsze i wszędzie jest jednaką. 200. Robienie odkryć w nieznanych Euro- Odkrycia | Mzymian. py stronach, więcej zajmowało staroży- inych, niżeli możemy sobie wyobrażać, z pozosta- łych pism. Senat Rzymski i miasta handlowe roz- maicie starały się nabierać wiadomości w tej mie- rze, albo wysyłano wyprawy, albo podróżników pojedyńczych. Może bydź jednak, że polityka gabi- netu, czy zazdrość handlarska, była przeszkodą, że te odkrycia powszechnie wiadomemi nie były. Na- stępny wypadek bydź może przykładem temu: Rzy- mianie powziąwszy wiadomość, Że statki Punickie za słupami Herkulesa puszczają się na północne mo- — 44 — rze, i ztamtąd bogate ładunki przywożą, wyprawili jednego ze swoich żeglarzy, aby śledził płynący sła- tek Punicki w te strony. Stało się, Że gdy Karta- giiczyk postrzegł płynący za sobą okręt Rzymski, aby mu niepokazać drogi, wwiódł go w miejsca nie- bezpieczne i sam swój statek postradał, zgubiwszy postrzegacza swego; za co nadgrodę hojną od swo- ich otrzymał (1). 256. W czasie długiego panowania Augusta Cesarza, badania jeograficzne były na stopniu znacznego po- slępu: sam ten władacz Rzymu, pisał traktaty o jeo- gralii, zbierał zewsząd wiadomości, zatrudniał ma- tematyków (2); nie można więc wątpić, aby nie- „wiedziano w gabinecie państwa z niejakąś dokła- duością o morzach i krajach na północ Elby będą- cych. Uczeni, tymczasem, widać nie mieli sobie tych badań udzielonych. Jeszcze w drugim wieku, po- dług Ery chrześciańskiej, Dyonizy z Charaxu, nie umiał oznaczyć należycie biegu rzek Aldesku i Pan- tykapu. Zrzódła ich niezbadane, zapewne z pod gór Rylejskich wypływają: druga północniejsza od pierwszej; wody ich łączą się z morzem Baltyc- kićm. Europa ku północy zwężona niezmiernie. Góry te bajeczne, Ryfejskiemi zwane, rozdzielały (1) Strabo: Lib, III, p. 175. (2) Lelewel: Badan. star. we względ. Geogr. Xięga III, $ 2100 i dalsze, 245 — systema hydrauliczne Wołgi, Donu, Dniepra, na wschód płynących; Dźwiny, Niemna, Wisły i je- szcze innych rzek płynących na zachód (1). Czę- ściowe jednak postrzeżenia prawdziwe wymykają się z pod pióra starożytnych. Pliniusz nazywając wyspę bursztynodajną Glessaria, wyraźnie znać da- je, że wojskowi Mizymscy wiedzieli o tej ziemi bo- gatej i zapewne zdobyczami się jej bogacili (2). Star- szy nieco od Pliniusza dziejopis Pomponiusz Mela, ciemno się tłómaczy o morzu Baltyckićm; lecz oka- zuje dokładną wiadomość źrzódeł, Z których po- czerpnął swój skrócony opis. On powiada: „„ Wy- żej ujścia Elby, leży zatoka wielka Kodańska, ua- pełniona wielkiemi i małemi wyspami. Morze ście- śnione zbytecznemi krzywiznami brzegów, nić ma żadnego przestworu, ani podobieństwa do morza, lecz raczej do przepływów ciekących wód, wyo- braża jakby rozległą i rozgałężoną rzekę, mającą za- walone koryta wyspami, rozmaicie porozrzucanemi, j rozmaitego kształtu krzywizny tworzącemi (3). Mowa tu jest o tej części morza Baltyckiego, która się poczyna na zachód ujścia Odry i ciągnie się ku wy- (1) Prisc. Perieg. Avien. Descr. Orb. Eusth. ad Dyon, Perieg. Ten Dyonizy pisał wierszem jeografią. (2) Plinius. Lib IV, c. 12. Glessaria, a succino mi- litiae appellata, a barbaris Austrania, praeterque <dctania. (5) Pomponius Mela: Lib. III, c. 5, p. 571, 572. Kdit, Lugd. 1560. | A spie Femern, ona musiała dawniej więcej wysepek nadbrzeżnych 1 mielizn wystawować, jak dopićro. Następnie ten jeograt na tymże morzu, które sS/nus Codanus nazywa, wylicza wyspy, i największą z nich mianuje Kodanonia (1), co wykładacze, je- dni za Skandynawią(2), drudzy za Zelandyą (3), brać każą. Przy tóćm powiada: „Lecz wyspy le- Żące przeciw Sarmacyi, z powodu przybierania i ustępowania morza, miewają na przestworach je przedzielających, czasami suche miejsca, czasami zalane wodą; tak, Że raz wydają się wyspy, drugi raz ląd ciągły.” Czyliźby morze Baltyckie miało da- wniej przylewy i odlewy peryodyczne morza? Za- pewne, mówi autor tu o nizinach, nad morzem le- żących, przy ujściu rzeki wielkiej, które częścio- wych zatopów doświadczały. Najprawdziwiej będą to Żuławy Gdańskie. „„T'am przemieszkują Oony (Ja- jojedy), mówi on, którzy się żywią jajami wodnego ptastwa i owsem.” '['o prawda, gdyż i dopićro mie- szkańcy nadbrzeży morskich Finlandzkich i Lapoń- skich, takimże sposobem żywność swoją otrzymują. ;„Są jeszcze 1 z końskiemi nogami Hippopody i Sa* tmali, mający niezmiernie wielkie uszy, w które całe ciało swoje uwinąć mogą, i Żadnego odzienia niepotrzebują; zresztą, mogą to bydź bajki, lecz (2) Ibid. c. VI, p. 580. (2) Reichard: supr. cit. (35) Schlótzer: Nordische Geschichte, s. 65. — 247 — autorowie godni powtarzania tak opisują (1).” Są to opowiadania podróżników, jak często bywało i za naszych wieków, powiększone wyobraźnią nadsta- wującą rzeczy niedojrzane należycie. Postrzegł jaki żeglarz Rzymski, płynąc na statku, ludzi chodzą- cych po brzegu w opiętych spodniach ze skury re- nifera albo łosia, włosem na zewnątrz obróconej, jakie i teraz noszą rybacy lapońscy, nad lodowatym Oceanem; zdało mu się więc, że jak Satyry w malo- widłach rzymskich mają zwierzęce nogi, a z sier- ści do końskich podobne; owoź Hippopody. Albo zdarzyło się widzieć zdaleka człowieka w wielkiej czapce futrzanej z długiemi uszami, wiszącemi aż do ziemi, któremi mógł się obwinąć, jakie są i do- pićro w północnych stronach państwa rossyjskie- go w używaniu; ztąd utworzyła się powieść o dłu- gouszych ludziach Saźmali u Meli, Panotii u Pli- niusza (2) nązywanych. 207. W roku 54, czy 55, Ery chrześciańskiej, Ne- ron Cesarz, chcąc z okazałością nadzwyczajną spra- wić widowiska dla Rzymu, umyślił z samego miej- sca, gdzie się bursztyn dobywa, sprowadzić jego znaczną ilość. Na ten koniec wysłany został z obo- zowiska naddunajskiego Carnutum , szlachetnego w | OP (1) Pomponius Mela, 1. s. c. (2) Plin. Lib. IV, c. 12. > 0% e rodu Rzymianin. Ten po długiej podróży, przez kraje rozlicznych ludów, drogą wskażaną przez nas wyżej ($ 2530), przybył do miejsca, gdzie z pierw- szej ręki bursztyn się nabywa. Szczegóły dalsze po- dróży nie są wiadome, prócz tylko, że po upływie roku, powrócił do Rzymu. Zdziwił stolicę świata przepych niezmierny, okazany przy waice zwie- rząt; gdy sieci unizane, bronie walczących, mary do wynoszenia poległych wysiekaczów, słowem: wszystkie narzędzia na widowisku użyte, lśniły się bursztynem. W mnogich rzadkości liczbie, postrze- gano sztukę jeduą bursztynu, ważącą 15 funtów rzymskich, około półdziesiąta funta naszej wagi (1). Szczegół ten powiększa Solin, donosząc, że te bur- sztyny były darowizną od króla tamecznego i wy- nosiły ogółnej wagi 15,000 funtów (2). W tej zna- cznej ilości bursztynu, nić ma przesady, ponieważ dawniej obfitość jego przechodzić musiała wszelkie wyobrażenie dzisiejsze. Pan Voigt, toź samo po- (1) Fzdit enim eques Romanus missus ad id compa- randum a Juliano curante glładiatorium munus Neronis principis, qui haec commercia (stanowiska na drodze han- dlowej) eż littora peragravit, tania copia inyecta , ut re- tia arcendis feris podium protegentia succinis nodaren- tur, arma vero et libitina totusque unius diei apparatus esset e succino. Maximum pondus is glebae attulit <cjjj librarum. Plin. Lib. XXXVII, c. 5. (2) Munere Neronis principis apparatus omnis absque succino inornatus est, quum per idem tempus sjjj mul- lia librorum Rex Germaniae dono ei misit. Solinus, e. 55. + 240 = twierdzając, przytacza przykład; wyjęty z Xiąg ra- chunkowych pruskich, że w roku 1770, przeszło 411 beczek okrętowych, czyli 65,760 funtów kró- lewieckiej wagi, zebrano w Samlandyi burszty- nu (1). Lecz nić ma pewności, żeby ten rzymski rycerz, był na miejscu kopalni samych, pisarze tylko donoszą, że w Germanii to się działo, czyli za lewym brzegiem Wisły, a tam panować mógł królik jaki nad Gotami, handel prowadzącymi bur- sztynem, którzy go z kopalni prosto dostawać mu- sieli. 2398. Te kraje nadbaltyckie, nie tylko w bursztyn bogate były, ale też w rozmaite do życia potrzeby, miód, ryby, zwierzynę it. d. Szczególnie rzadkie zwierzęta i ogromne z postaci, zubry, dzikie woły, łosie, jelenie, niedźwiedzie, sarny, daniele. Te by- ły przedmiotem kosztownym dla Rzymian, zgroma- dzających takie bestye na widowiska swoje; żywe zapewne sprowadzano, aż ze stron naszych. Wy- dry, bobry, rysie, niedźwiedzie, lisy, hermeliny, kuny, czarne wilki, drogich futer dostarczały. Nie- które tylko z tych zwierząt mnożą się jeszcze, inne, albo są rzadkie bardzo, albo wyginęły. Gatunki na- wet ptaków, znikły ze stron naszych, aż w Ame- ryce dopićro znajdują się ptaki, które dawniej gnie- EZ A PE A — A W m m —— - z. — (1) Voigt: Geschichte Preussens, B. I, s. — 250 — zdziły się w Prusgyi (1); sokoły pruskie i litewskie, sławne były w myśliwstwie dawnóm. W krajach nadmorskich, innych przedmiotów do Żywności i handlu nie brakło. Psy morskie były liczne, del- finy igrały w wodzie, rozmaitej ryby i śledzi był oblity połów. W Prussyi były źrzódła słone. We wzgórzach nadmorskich znajdowano witriol, miedź ti srebra cokolwiek. 059. O rzekach. "WW dawniejszych czasach rzeki były węższe, lecz większą miały obfitość wody i głębo- kość nierównie większą; za czasem rozmyły kory- ta, stały się szerokie a miałkie, za wytrzebieniem lasów, ubyło wiele małych poników i rzeczułek, dla tego massa wody ciekącej zmniejszyła się w rze- kach. Dawniej wielkie statki morskie dochodziły do Torunia Wisłą, o czóm niezaprzeczone są dowo- dy u Hartknocha (2). Jeziór takoż naliczają nieró- wnie więcej dawniej byłych, niżeli ich dziś po- strzegamy, dowodem są wklęsłości i zatopy, ob- szernych niegdyś jeziór kotliny. 240. O morzu. — Jejdźmyż dopićro do badań o morzu Baltyckićm. Starożytni nazywali je bardzo rozma- 'icie, tak dalece, że nić ma morza na kuli ziemskiej, (1) Kotzebue: ślt. Gesch. Prenss. B. I, s. 29. (1) Hartknoch, alt, u, Neu Preuss, s. 6—17. 4 p 2a "az R /Ą 0373 [b R zRó: Jdv. Naga? 6-) - 124 ć VA / : 2 © f (3. 74 ty PAL pudra Zn NA ducagn Cdn) 1 An mó. Mean du Au a, Fay ie ut Skan Tlimea naa ( KKA r A key > (opu fur) padri kni ancy, Jak na PR UlWKA 4a Xu ba sh 0 yno (A zh żanur PMtLEC "MA. AX, PAORSPY NAGA dk Mblan eś, jak ) ośw Auto _ neć , Żywa r ew, pantro | A ryza pia me may Er, 1a? fa-szka ueD it, worka b, AMY Zo A PAK, | A, try nid , fro eh, na” zj A y tuo zmyv, daj Żykboniu, LL Rameau Nhnatuu Jymonuu, Za ughaMia je4ee PAK p bymo nia. Rx pazia pno na, że do parrr'eć Ar F wi 2 ę : 04.3 DREW O Z,' nania | fekl zeczwhizyke” A noche A „Śayiów Abd Azo _ + 2d pe mydło fe kecay Jaa0 p Gmzendcudena A Zatem "a * Głaadorud, lub FAeaJ uduw, Błony zą Magzigka, (pcdą dył, w naje pólnaen e, ań do "4 YB PGR / Fbn um PALA / ngaeh laska p tan we mari. Wfaa Pie /Ż Ża rtr' ank 4 77 ? PE Ą fhugnat am zma ną Fhada pud, łe Kl, Foo Chykid Ata A ład aż fHzem > 05 8) Ag ŁU) tegan ( : / pęta Ra /i1a EA. kr wt A > alówał; / ad wił> (| M7. /a.dh bru'ek dh kaca na” DE oh przedłu raawzyh' na Aruionty, Med aj wusdne DA / elza DE jedz atoli aie aalł PYSZADEPAY 4. Huado raw ry RA=Ą TAE Cedar) Mar ua x aV0, | awny wy MIA PARA 72 padl A Ha. _ Vaek posz rasteffa mał, eg Rawań. 7 dla f s ( 1 NM (AK AE ć | r wu fym ww (7 PT 7 NĄ, jk, | wej A 4) Re nm U p uk, WZ dama W t nuh odugy ask wuyjńmaj e. Aru w, ye 07, (6 ZZ Mug — ż ( 4 j 4 ; Macfi e o. Jama łaa Płomdte Le z za AŻ a 24 "war PR zdaniu, UU- Poza mo xe) umnylę ró, oo XaNauca nt dada 0 M pANNAĘŁI ludu lanos uu CR dr eth sint di uzy l» Map ea | — zudd rne dn tm 3 xe Rory > znahe mety , al nade hut podwi, p dówin ty Ć lamer JB 4 p władnyyć doadoj a9 „że ub vkDie PY. pólnawać ,. zela waj L W flo Wa Kon nakdage) tuuag O) , kę zó wWfańńia ża 2 PSG NO) pda Mia. Śyey zaknaiana AŻ R bek sku „eta SECA ESDI, wu 0 ii om £ 6: a? u +06 wadi Sig anefu ucina moz 10 j znaj yę a a) ód AT PZ sz fru . w pra/tr pusta m - ży bak my "bl arię /lan an a— c uaczło x [ dno ła0 anie Ra. ABLLAŁ nie śle pre acky Bo A pe 4 ne me Az 4 ryj cjłutie gna” , uikrniae go pytę vj u! pezeki (uni, any ela yje kę powt i - | KAPA obr da? aiw kę hadty « geje” jakieś 2 MODĄ sę kaój waj: jVet 798 j L Lo) SYN UYJBD, a:m>e€ h,. lag de - Zdedaaa Jrusian, wip nn Y VEPIÓEE | Adak Ku cj ń yło pUdaram, ymi by eż, ama pamórć © we DIVONYŚ, (AA AWĄEZ My Aa e — A SEĘIOW x A£ WPP SYNQYID. W oil ala 45% „sa Ę <a HAU pa 9) wNap="la St wf z mchy 2 tr lece zd tny e że Ma la Tdeacdh tem u 1 go "fi kailen> prak ów zksząń 7 Uwa SMS. ABU CEO 'e Ku PU ka Jaued Ala. Prafa - skloci nawo ś — 21 — któremuby więcej rozlicznych nazwań nadawano. Hecateus nazy rwał Amalchiam, co miało znaczyć w mowie tamecznych ludów morze skrzepłe, za- marzające, do którego wpadała rzeka Furopamiso przez całą Scytyą płynąca. Do jakiejby rzeki od- nieść to nazwanie? rzecz rie rozwiązana. Filemon mianował z Cymbryjskiego narzeczenia Morimaru- sa, co znaczyło morze martwe, i to narzeczenie słażyło morzu aż do przylądku Rubeas; a dalej na- zywało się Cronium (1). Nazwanie to za Cymbryj- skie podawane, brzmi ze sławiańska w odpowie- dnićm znaczeniu wzmienionemu narzeczeniu. Przy- lądek Rubeas niezbadany dotąd; naszóm zdaniem on leżał w miejscu, gdzie dziś jest góra nadmorska; Riichshofen, na północ-zachód Pucka, gdyż w tame- czhej okolicy, na południe jeziora Żarnowickiego, i blisko granicy pomorskiej, znajduje się starożytna włość obszerna, dziś nazywana Riiben, przy niej wieś Roboszki, druga, jaź do Pomeranii należąca, tuż przy pierwszej Rubenki. Od Pucka więc na pół- noc morze, nazwanie miało Kronium. Mela nazywa Sinus Codanus ($ 255); lecz to nazwanie zdaje się odnosić do tej części morza, która na zachód i połu- dnie przylądku Rubeas leżała. Ogólne narzeczenia u pisarzów starożytnych i poźniejszych, są: Ocea- rus, JMare Scythicum, Sarmaticum, Barbarum, (1) Plinius. Lib. IV, c. 15, p. 165, ——— | 2 m—m—— - — Saka. Nw IM TIE 16 — 252 — Svevicum, Pigrum, Germanicum, (rothicum, Sal- sum, Sinus Grermanus, J/'arriaźskoje More, u A- bulfedy i Nestora (1). Zatoki takoż rozmaicie były namianowane: u Pliniusza, Ryska zatoka, nazywa się Sinus Glłylipenus, w której ujściu leży wyspa Latris, dziś Oesel (2). Inne mniej nas obchodzące omijamy. 241. Pozostało nazwanie Balticaum, podobno najwła- ściwsze, bo nadane od narodu panującego najpier- wiej nad nićm. W języku dawnych Skandynawów, panów tego morza, najstarożytniejszych podobno, Balt albo Zelt, znaczyło zbiór wód, zkąd Malte- Brun wywodzi morza nazwanie (35). Helmold wy- prowadza od Balteus, pas rycerski (4). My do zna- czenia tych wyrazów przywiązujemy jeszcze biało- ści znaczenie, poniewaź tak się one dochowały w mowie litewskiej. Jakoż morze nazywać Białóm, nie jest rzeczą obcą w jeografii starożytnej i nowo- czesnej. Adam Bremeński, przypisuje nadanie na- zwania Balticum, nadbrzeżnym jego mieszkańcóm, tych stron, które ludy plemienia litewskiego po- (1) Istoryczeskij Magazyn, T. IV, str. 151. (2) Plin. 1. ce. p. za (3) Supra citat. 4 EO 'zAym m ze - (4) Helmold: Lib. I, c. 1. POR znde Balticus, eo quod in modum baltei, longo tractu per ŚScythicas regiones żenditur, usque in Graeciam. (sc. Russiam), — 253 — siadają(1). Toż samo i Bajer utwierdzać zdaje się, który tę rzecz obszernie i w sposób zadowalniający wyłożył (2). (25 niy. 242. Pozostaje dopićro uczynić postrzeżenia badaw- cze nad stanem i położeniem wybrzeży morza Bal- tyckiego. W ogólności to morze, między ujściami Wisły i Dźwiny, do drugiej połowy wieku XIII, w bardzo wielu miejscach, inny kształt miało brzegów. Nie tylko mówią za tćm postrzeżenia wyżej w piśmie niniejszóm, na kilku miejscach na- pomknione, lecz są o tóćm zabytki w archiwach krzyżackich; takoż obejrzenie brzegów hydrogra- ficzne, przekonywa wyraźnym sposobem, spraw- dzającym podania w różnych stronach Litwy, o tćm dochowujące się. Od ujścia Dźwiny do przylądku Domes Ness, morze zabrało wiele lądu, w miej- scach szczególnie, między tym przylądkiem i je- ziorem Angerrap, tak, że przylądek tworzący za- tokę ryską, dalej się posuwał w morze na pół- noc i zawracał się ku wyspie Kzel, a przy jezio- rze , które się wyraźniej łączyło, widać, z mo- rzem, była większa wklęsłość brzegu. Powyższe przytoczenie z Pliniusza naprowadza na tę myśl, (1) De Situ Daniae, p. 145. (a) Conjectura de nomine Baltici maris, Comment. Acad. Petrop. T. V, p. 559. . 16* 4 'ą P 4 — 24 — i miejscowe obejrzenie ją potwierdza. Od ujścia Windawy, do ujścia. I)angi, nićma powodu wno- sić, żeby zaszły znaczne odmiany,,w qbrysie brze- gów. W tóm tylko chyba, Że to całe wybrzeże nierównie dawniej głębszćóm było i miało wiele miejsc zdatnych do zawijania statków, o tóm są Świadectwa dość świeże. Wiadomo, że Połąga, Święta i inne mieściny do Żmudzi należące , je- szcze za Panowania Wazów w Polszcze były por- towemi, szczególnie te dwa teraz wymienione miej- sca. Następnie ciągle rok po roku, morze stawa- ło się mniej głębokićm, piaski z niejakąś nawałą z przestrzeni morza nasuwały się, coraz bardziej a bardziej, wyrównywały głębizny morskie, z któ- rych dawniej bursztyn był obficiej wyrzucany. 249. Odmiany Od Połągi do wybrzeży Samlandyi, za- „oka szły bardzo ważne hydrograficzne od- miany, ato w wiekach juź objętych pamięcią hi- storyi pisanej. Podług rozmaitych tranzakcyj znaj- dających się w tajnóm archiwum królewieckićm, postrzega P. Voigt (1), że rzeka Niemen jednóm ze swoich ujściów prawych, od miejsca Russ, zawra- cała się na północ, przyjmowała z prawego brze- gu rzekę Mingę, potóm łączyła się z rzeką Dan- ga, w których połączeniu była stara twiedza Li- (1) Gesch, Preuss. B. III, S$. 67. Przyp. NŃ. 4. J z” 4 = a 4 w b. — 205 — tewska, Kłejpeda (1), naostatek jednóm szerokiem ujściem wpadała do morza, w tóm samćm miej- scu; gdzie dziś ujście Haffu. Do tego postrzeże- nia dodać potrzeba, że Ptolemeusz kładzie ujście rzeki Chronu, która jest Niemnem, sub elevatio- ne Poli 56 graduum et longitudine 50 graduum. Co najbliżej zgadza się z dzisiejszóm ujściem Hałfu do morza. Nadto u nas samych nad górnym Nie- mnem, zkąd żegluga od niepamiętnych czasów do miejsc nadmorskich kwitnęła, mamy podania, że w dawnych czasach Niemen wcale inne od dzi- siejszych miał ujścia (2), Epoka wzniesienia wa- rowni Memla, na ruinach starowiecznhej Kłejpe- dy, przez Landmistrza Inflantskiego Eberharda Sayn, przypada na rok 1252; w tej zaś epoce je- szcze, to ujście północne Niemna, Memila od kra- jowców zwane, istniało. Wiadomość o tóm w po- zostałych tranzakcyach krzyżackich, tak jest wy- raźna , że tylko należy ją usprawiedliwić, przez obejrzenie miejscowe tamecznych stron i wy- brzeży. (1) Z nazwania tego i podań z Krzyżackich czasów, wno- simy, Że ta Kłejpeda była dawną warownią Żmudzką, strze- gącą ujścia Niemna, a poźniej opuszczoną, czy zdobytą przez Krzyżaków, którzy w jej nazwaniu, Niemna nazwanie zacho- wali, pod jej murami płynącego. (3) Powzięta wiadomość od pewnej osoby, wiary godnej, poczerpnięta z powieści szyprów w Powiecie Nowogródzkim: Dusburg, Parte III, c. 2, wyraźnie powiada, że Memel pod Memelburgiem wpadał do morza. — 250 — 244. Ja sam będąc w obowiązku Inżeniera przy ro- botach hydraulicznych na rzece Niemnie, w sku- tek Najwyższej konwencyi między Rossyą i Prus- sami zawartej, w roku 1804 rozpoczętych, pod przewodnictwem kommissyi obu dzierżaw, w któ- rej znajdował się naczelnikiem znakomity hydrau- lk J. A. Eitelwein, miałem zręczność obeznać się z miejscowością tej wielkiej rzeki, od jej źró- dła, do ujścia i mam dziś pod ręką potrzebne ku temu materyatły. Mojóm zdaniem rzeka Ruśnia, czyli prawe koryto Niemna, od uroczyska Russ, gdzie leży Amt tego nazwania, załamywała się w kierunku północnym aż do wsi Szysze, gdzie wpada do Ruśni rzeczka tegoż nazwania. Ztamtąd w kierunku zachodo-północy płynęła korytem At- mat zwanćm, które i dopioro rybacy wyłącznie przed innemi częściami i odnogami tej rzeki wiel- kiej, nazywają /Memilus, JMemilas, Memel, albo „łimat. Do ostatnie nazwanie ma znaczyć w tak- tyce żeglarzy tamecznych zwrót na prawo. W tym kierunku płynąc, owo starowieczne główne ko- ryto Niemna, przyjmowało z prawego brzegu rzekę Tenne, która w punkcie gdzie dziś wpada do Min- ge, płynęła korytem tejże Minge, podewsią zaś Jaciszki załamywała się w lewo dolinką, wyrytą przez ruczaj płynący dziś do jeziora Krakerort- skiego i wpadający pod wsią Ragul, ona się wrzy- — 257 — nała w kotlinę dzisiaj istniejącego jeziora, które podobno dawniej uie było; rzeka zaś [enne prze- chodzące drugićm miejscem jego kotliny, prosto wpadała do Memla, w kierunku południowym, w miejscu gdzie się wody jeziora dziś łączą z ko- rytem Atmat, zkąd poczyna się szeroki odpływ z tegoż koryta tworzący się, nazwany Saurum. lu na lewym brzegu tego odpływu znajduje się wy- niosłość mała, między przepływem Pałaing 1 są dwie wysepki w kierunku przylądka zwanego Winderburgier-Eck; z czego się pokazuje, że cią-